نوێ

سەرەتا تیشک دەخەینە چۆنیەتی داواکاری پەیامبەر بۆ عائیشە ، بەپێی گێردراوەی ئيمام ئەحمەد لە موسنەدەکەی ، ( 25769 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَە ، وَێحْێى ، قَالَا : لَمَّا هَلَكَتْ خَدِيجَە جَاءَتْ خَوْلَە بِنْتُ حَكِيمٍ – امْرَأَە عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ – قَالَتْ : ێا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا تَزَوَّجُ ؟ قَالَ : ” مَنْ ؟ ” قَالَتْ : إِنْ شِئْتَ بِكْرًا، وَإِنْ شِئْتَ ثَيِّبًا. قَالَ : ” فَمَنِ الْبِكْرُ ؟ ” قَالَتِ : ابْنَە أَحَبِّ خَلْقِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِلَيْكَ، عَائِشَە بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ. قَالَ : ” وَمَنِ الثَّيِّبُ ؟ ” قَالَتْ : سَوْدَە بِنْتُ زَمْعَە، آمَنَتْ بِكَ، وَاتَّبَعَتْكَ عَلَى مَا تَقُولُ. قَالَ : ” فَاذْهَبِي فَاذْكُڕيهِمَا عَلَێ “. فَدَخَلَتْ بَيْتَ أَبِي بَكْرٍ. فَقَالَتْ : ێا أُمَّ رُومَانَ، مَاذَا أَدْخَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكُمْ مِنَ الْخَيْڕ وَالْبَرَكَە ؟ قَالَتْ : وَمَا ذَاكَ ؟ قَالَتْ : أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْطُبُ عَلَيْهِ عَائِشَە. قَالَتِ : انْتَظِڕي أَبَا بَكْرٍ حَتَّى ێأْتِێ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ، فَقَالَتْ : ێا أَبَا بَكْرٍ، مَاذَا أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْخَيْڕ وَالْبَرَكَە ؟ قَالَ : وَمَا ذَاكَ ؟ قَالَتْ : أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْطُبُ عَلَيْهِ عَائِشَە ؟ قَالَ : وَهَلْ تَصْلُحُ لَهُ، إِنَّمَا هِێ ابْنَە أَخِيهِ. فَرَجَعَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ. قَالَ : ” ارْجِعِي إِلَيْهِ فَقُولِي لَهُ : أَنَا أَخُوكَ، وَأَنْتَ أَخِي فِي الْإِسْلَامِ، وَابْنَتُكَ تَصْلُحُ لِي “. فَرَجَعَتْ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ. قَالَ : انْتَظِڕي، وَخَرَجَ. قَالَتْ أُمُّ رُومَانَ : إِنَّ مُطْعِمَ بْنَ عَدِيٍّ قَدْ كَانَ ذَكَرَهَا عَلَى ابْنِهِ، فَوَاللَّهِ مَا وَعَدَ وَعْدًا قَطُّ فَأَخْلَفَهُ لِأَبِي بَكْرٍ، فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى مُطْعِمِ بْنِ عَدِيٍّ وَعِنْدَهُ امْرَأَتُهُ – أُمُّ الْفَتَى – فَقَالَتْ : ێا ابْنَ أَبِي قُحَافَە، لَعَلَّكَ مُصْبِئٌ صَاحِبَنَا – مُدْخِلُهُ فِي دِينِكَ الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ – إِنْ تَزَوَّجَ إِلَيْكَ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِلْمُطْعِمِ بْنِ عَدِيٍّ : أَقَوْلَ هَذِهِ تَقُولُ ؟ قَالَ : إِنَّهَا تَقُولُ ذَلِكَ. فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ، وَقَدْ أَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَا كَانَ فِي نَفْسِهِ مِنْ عِدَتِهِ الَّتِي وَعَدَهُ، فَرَجَعَ فَقَالَ لِخَوْلَە : ادْعِي لِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَعَتْهُ فَزَوَّجَهَا إِێاهُ. وَعَائِشَە ێوْمَئِذٍ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، ثُمَّ خَرَجَتْ فَدَخَلَتْ عَلَى سَوْدَە بِنْتِ زَمْعَە، فَقَالَتْ : مَاذَا أَدْخَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ مِنَ الْخَيْڕ وَالْبَرَكَە ؟ قَالَتْ : وَمَا ذَاكَ ؟ قَالَتْ : أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْطُبُكِ عَلَيْهِ. قَالَتْ : وَدِدْتُ، ادْخُلِي إِلَى أَبِي فَاذْكُڕي ذَاكَ لَهُ – وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ أَدْرَكَتْهُ السِّنُّ، قَدْ تَخَلَّفَ عَنِ الْحَجِّ – فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ فَحَێتْهُ بِتَحِێە الْجَاهِلِێە، فَقَالَ : مَنْ هَذِهِ ؟ فَقَالَتْ : خَوْلَە بِنْتُ حَكِيمٍ. قَالَ : فَمَا شَأْنُكِ ؟ قَالَتْ : أَرْسَلَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَخْطُبُ عَلَيْهِ سَوْدَە. قَالَ : كُفْءٌ كَڕيمٌ، مَاذَا تَقُولُ صَاحِبَتُكِ ؟ قَالَتْ : تُحِبُّ ذَاكَ. قَالَ : ادْعُهَا لِي، فَدَعَتْهَا. فَقَالَ : أَيْ بُنَێە، إِنَّ هَذِهِ تَزْعُمْ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَدْ أَرْسَلَ ێخْطُبُكِ، وَهُوَ كُفْءٌ كَڕيمٌ، أَتُحِبِّينَ أَنْ أُزَوِّجَكِ بِهِ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ. قَالَ : ادْعِيهِ لِي. فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَيْهِ فَزَوَّجَهَا إِێاهُ، فَجَاءَهَا أَخُوهَا عَبْدُ بْنُ زَمْعَە مِنَ الْحَجِّ، فَجَعَلَ ێحْثِي عَلَى رَأْسِهِ التُّرَابَ، فَقَالَ بَعْدَ أَنْ أَسْلَمَ : لَعَمْرُكَ، إِنِّي لَسَفِيهٌ ێوْمَ أَحْثِي فِي رَأْسِي التُّرَابَ، أَنْ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَوْدَە بِنْتَ زَمْعَە. قَالَتْ عَائِشَە : فَقَدِمْنَا الْمَدِينَە فَنَزَلْنَا فِي بَنِي الْحَاڕثِ مِنَ الْخَزْرَجِ فِي السُّنْحِ. قَالَتْ : فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَخَلَ بَيْتَنَا، وَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ ڕجَالٌ مِنَ الْأَنْصَاڕ، وَنِسَاءٌ فَجَاءَتْ بِي أُمِّي، وَإِنِّي لَفِي أُرْجُوحَە بَيْنَ عَذْقَيْنِ تَرْجُحُ بِي فَأَنْزَلَتْنِي مِنَ الْأُرْجُوحَە، وَلِي جُمَيْمَە فَفَرَّقَتْهَا وَمَسَحَتْ وَجْهِي بِشَيْءٍ مِنْ مَاءٍ، ثُمَّ أَقْبَلَتْ تَقُودُنِي حَتَّى وَقَفَتْ بِي عِنْدَ الْبَابِ، وَإِنِّي لَأَنْهَجُ حَتَّى سَكَنَ مِنْ نَفَسِي، ثُمَّ دَخَلَتْ بِي، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَالِسٌ عَلَى سَڕيرٍ فِي بَيْتِنَا، وَعِنْدَهُ ڕجَالٌ وَنِسَاءٌ مِنَ الْأَنْصَاڕ فَأَجْلَسَتْنِي فِي حِجْڕهِ، ثُمَّ قَالَتْ : هَۆلَاءِ أَهْلُكِ، فَبَارَكَ اللَّهُ لَكِ فِيهِمْ، وَبَارَكَ لَهُمْ فِيكِ. فَوَثَبَ الڕجَالُ وَالنِّسَاءُ فَخَرَجُوا، وَبَنَى بِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَيْتِنَا، مَا نُحِرَتْ عَلَێ جَزُورٌ، وَلَا ذُبِحَتْ عَلَێ شَاە، حَتَّى أَرْسَلَ إِلَيْنَا سَعْدُ بْنُ عُبَادَە بِجَفْنَە، كَانَ يُرْسِلُ بِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا دَارَ إِلَى نِسَائِهِ، وَأَنَا ێوْمَئِذٍ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ ).
ئەم فەرمودەیە بەم سەنەدە تەنها پێشەوا ئەحمەد ڕیوایەتی کردووە ، وە سەنەدەکەی دروستە ، وە مەتنەکەشی ئەسڵەکەی لە بوخاری و موسلیم دا هاتووە بە پوختەیی ، بۆیە گێردراوەی ئيمام ئەحمەدمان هێناوە چونکە گشتگیرە، واتای فەرموودەکە لە هەردوو [ أَبُو سَلَمَە ، وَێحْێى ] دەگێرنەوە ، فەرموویتیان: لەو کاتەی ( خَدِيجَە ) وەفاتی کرد (خَوْلَە بِنْتُ حَكِيمٍ – امْرَأَە عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ – ) فەرمووی : (ێا رَسُولَ اللَّهِ ) ، بۆ ژن ناهێنی ؟ ئەویش فەرمووی : کێ ؟ خەولە وتی : ئەگەر حەزت لێیە کچێکت بۆ دەست نیشان دەکەم وە ئەگەر حەزت لە بێوەژنە ئەوت بۆ دەست نیشان دەکەم ، پێغەمبەریش وتی کچەکە کێیە ؟ ووتی : کچی خۆشەویسترین کەسی لای تۆ ئەویش( عَائِشَە بِنْتُ أَبِي بَكْر ) پێغەمبەر وتی ئەی بێوەژنەکە کێیە ؟ خەولە وتی 🙁 سَوْدَە بِنْتُ زَمْعَە ) ئافرەتێکی ئیماندارە و باوەڕی بەتۆ هێناو وە شوێنکەوتەی هەموو ڕێنماییەکانی تۆیە . جا پێغەمبەر فەرمووی : بڕۆ باسی من بکە لە لایان. خەولەش یەکەم جار کە چوو بۆ ماڵی ئەبوبەکر و فەرمووی : ( ێا أُمَّ رُومَانَ ) خودا چ خێر و بەرەکەتەکی بۆ ئێوە هێناوە ، ئەویش وتی : خەولە چ بووە ؟ خەولەش وتی : ( رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ) منی ناردووە بۆ ئەوەی داخوازی عائیشە بکەم بۆ خۆی . أم ڕۆمانیش وتی : سەبر بگرە تاوەکو پرس بە ئەبوبەکر دەکەم ، ئەبوبەکر هات و وتی 🙁 ێا أَبَا بَكْرٍ ) خودا چ خێر و بەرەکەتەکی بۆ هێناون ؟ ئەبوبەکر وتی چی بووە ؟ خەولەش ووتی : ( رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ) منی ناردووە عائیشەی بۆ بخوازم ؟ ئەبوبەکر وتی : جا بۆی ئەشێ چونکە عائیشە کچی برای خۆیتی، مەبەستی برای خۆی لەدین دا ، خەولە گەڕایەوە لای (رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ) وەڵامەکەی ئەبوبەکری پێ ڕاگەیاند. ئەویش فەرمووی : بڕۆوە لای ئەبوبەکر و پێی بڵێ : تۆ برای منی وە من برای تۆم لە ئیسلام وە کچەکەی تۆش بۆ من دەشێت . منیش گەڕامەوە بۆ لای ئەبوبەکر و وەڵامەکەی پێغەمبەرم بە ئەبوبەکر ڕاگەیاند ، ئەبوبەکریش وتی : کەمێک بووەستە، پاشان چووە دەرێ جا ( أُمُّ رُومَانَ ) وتی پێشتر ( مُطْعِمَ بْنَ عَدِيٍّ ) داوای لە ئەبوبەکر کردبوو بۆ کوڕی خۆی ، وە سوێند بەخوا خەولە قەت ئەبوبەکر وەعدەکی نەداوە و خیلافی تیاکردبێت ، جا ئەبوبەکریش چووە ماڵی ( مُطْعِمِ بْنِ عَدِيٍّ) وە خێزانەکەی خۆشی لا بوو ( أُمُّ الْفَتَى ) ، جا پێش ئەوەی ئەبوبەکر بێتە قسە ئوم فەتی وتی : ئەی ( ابْنَ أَبِي قُحَافَە) دەتەوێ کوڕەکەمان باوێیە ناو ڕینەکەت بەوەی عائیشەی لێ مارەبکەی ، هەر لەم کاتەدا (مُطْعِمِ بْنِ عَدِيٍّ) وتی : ئەمن ئەو قسە ئەکەم کە خێزانەکەم گووتی ، ئەبوبەکریش ووتی : دەزانی خێزانت چ دەڵێ ؟ ڕاست لەلای هاتە دەرەوە و وتی سوپاس بۆ خوا منی دەرێنا لەو وەعدەی کە دابووم پێیان و هاتەوە لای خەولە و پێی گووت:جارێ بڕۆ ( رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ) بۆ بانگ بکە ؟ خەولەش چوو پێغەمبەری بۆ بانگ کرد و پاش گفتوگۆ کردن ئەبوبەکر عائیشەی لێ مارەکرد ، وە ئەو کاتیش عائیشە تەمەنی شەش ساڵ بوو ، دوایی خەولە چووە لای ( سَوْدَە بِنْتِ زَمْعَە ) و پێی گووت : چ خێرو بەرەکەت بۆ تۆ هاتووە ئەی سەودە ؟ ئەویش وتی : چیە چ بووە ؟ خەولەش فەرمووی : ( رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ) منی ناردووە بۆ ئەوەی بتخوازم بۆی ، سەودەش گووتی بڕۆ بۆ لای باوکم و ئەو بابەتەی بۆ باس بکە . باوکیشی ئەو کات پیاوێکی بەتەمەن بوو ڕیشی سپی ببو و لە سەفەری حەج دواکەوتبوو ، جا من چوومە لای و سەلامێکم لێ کرد بە سەلامەکەی زەمانی جاهیلیەت ئەویش فەرمووی ئەوە کێیە سەودە ؟ سەودەش فەرمووی ( خَوْلَە بِنْتُ حَكِيمٍ)ـە ، فەرمووی : چی دەوێ و بۆ چ هاتووە ؟ ئەویش وتی : (مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ) منی ناردووە بۆ ئەوەی سەوده شووی پێ بکات . ئەویش وتی بەڕاستی هاوشێوەیەکی بەڕێزە ، ئەی باشە سەودە چی دەڵێ ، خەولە وتی : پێی خۆشە ، ئەویش وتی : دەی باشە بۆمی بانگ بکە . ئەی ڕۆلەکەم ئەو ئافرەتە دەڵێت گوایە ( مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِب)ِ ئەوی ناردووە بۆ ئەوەی تۆ بخوازێ بۆ خۆی وە ئەویش هاوشێوەی بەڕێزە بۆ تۆ ، تۆ پێت خۆشە لێتی مارە بکەم ، سەودەش وتی : بەڵێ . باوکی بە خەولەی وت : بانگی پێغەمبەرم بۆ بکە . جا ( رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ) هاتە لای بابی سەودە و ئەویش لێی مارە کرد. جا زۆری پێنەچوو برای سەودە هاتەوە لە حەج و کە زانی سەودە دراوەتە پێغەمبەر کردیە هاتوو هاوار و خۆڵی بەسەر سەری خۆیدا دەکرد ، زۆریشی پێنەچوو موسڵمان بوو جا وتی : سەودە دەزانی من زۆر نەزان بووم ئەو کاتەی کە خۆلم بەسەر سەری خۆمدا دەکرد کە زانیم تۆ مارەکراوی لە( رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ). جا (ْ عَائِشَە )ـەش فەرمووی : هاتینە مەدینە لە ماڵی ( الْحَاڕثِ مِنَ الْخَزْرَجِ فِي السُّنْحِ ) دابەزین .وە (رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)ـش هاتە ئەو ماڵەی کە ئێمەی لێ دابەزین وە کۆمەڵێک پیاوی ئەنساری لەگەڵی کۆبوونەوە وە ئافرەتیشیان لەگەڵ بوو . جا ئەو کاتە دایکم هات و منی برد و منیش لەسەر جۆلانەی بووم و جۆلانەم دەکرد ، منی لەسەر جۆلانەی هێنایە خوارێ . دوو دانە ثەلكەم هەبوو لێکی جیاکردەوە و سەری داهێنام و دەم و چاوی منی خاوێن کردەوە بە ئاو ، دەستی منی گرت و منی برد تا نێو دەرگا ڕای نەگرتم جا ئەو کاتەش دڵم لێیدەدا گووتم ئەبێ چی بێ ، پاشان دڵم ئۆقرەی گرت و دوایی منی بردە لای ( رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ) کە ئەو کات لەسەر سەریرەکی دانیشتبوو لە ماڵی ئێمە وە کۆمەڵێک پیاوو ئافرەتی ئەنساری لەلابوو، جا منی برد لە تەنیشت پێغەمبەری دانیشاند ، پێغەمبەریش وتی : ئەمانە کەس و کاری تۆن خودا بەرەکەتداریان بکات بۆت ، وە تۆش بەرەکەتدار بکات بۆیان ، جا هێواش هێواش پیاوەکان و ئافرەتەکانی ئەنساریەکان چوونە دەرەوە ، وە پێغەمبەریش جووت بوو لەگەڵم لەماڵی خۆمان ، وە هیچ شتێکیش سەر نەبڕا لە حوشتر و لە مەڕ ، جگەلەوەی ئەو قاپە نەبێت کە ( سَعْدُ بْنُ عُبَادَە ) دەینارد بۆ ( رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ) هەر کاتێک دەسوڕایەوە پێغەمبەر لەسەر خێزانەکانی ، وە منیش ئەو کاتی تەمەنم نۆساڵان بوو (بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ ) نۆساڵان بووم. ئەم گێردراوە متواترە کە هێزەکەی هێندەی ئایەتێکە کە لەقورئانی پیرۆز نووسراوەتەوە ، کە ئەمە تەخریجی ئەم گێردراوەیە:
صحيح البخاري: ( 5133, 5134, 5156, 5158, 5160 )
صحيح مسلم: ( 1422 )
سنن أبي داود: ( 2121, 4933, 4935 )
سنن النسائي: ( 3255, 3256, 3257, 3258, 3378, 3379 )
سنن ابن ماجه: ( 1876 )
سنن الدارمي: ( 2307 )
مسند أحمد ( 24152, 24867, 26397 ):
وأخرجه ابن سعد: 8/60،
وابن أبي شيبە: 13/46،
وإسحاق بن راهويە: (1537)
والطبراني في “الكبير”: 23/ (51) و (59) ،
والبيهقي في “السنن”: 7/114 ،
وأخرجه ابن سعد: 8/62 من طريق إسرائيل

لێرەدا باسی سەنەدی فەرموودەکە دەکەین، وه خەڵکانێکی زۆر باس لەوە دەکەن، یەکێک لە پیاوەکانی ئەم گێردراوەی “ئيمام بوخاری” زەعیفە کێشەی لەبەركردنى هەیە ، هەر چەندە لەڕاستیدا وانیە، بەڵام نامانەوێ بچینە ناو بابەتی “الجرح و التعدیل”دەرەبارەی “هیشام” تەنها ئەوەندە ئەنجام دەدەین کە سەنەدی ئەم گێردراوە دەهێنین کە پاڵپشتی لە گێردراوەی هیشام دەکات:
یەکەم:
هه‌روه‌ها جگه‌ له (عروە )ـش كه‌سى تر ئه‌مەى‌ ريوايه‌ت ‌كردووه‌:
گێردراوەی (الأسود) لە مسندی امام احمد:
(حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِێە قَالَ: حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَە قَالَتْ: ” تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهِێ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ، وَمَاتَ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانِ عَشْرَە )”
على تخریج الشیخ شعیب الأرنۆط: سناده صحيح شرط الشيخين.وأخرجه ابن سعد 8/60، وابن أبي شيبە 13/46، وإسحاق بن راهويە (1537) ، ومسلم (1422) (72) ، والنسائي في “المجتبى” 6/82، وفي “الكبرى” (5368) ، والطبراني في “الكبير” 23/ (51) و (59) ، والبيهقي في “السنن” 7/114 من طريق أبي معاويە، بهذا الإسناد. وأخرجه ابن سعد 8/62 من طريق إسرائيل، عن الأعمش، به.وسيأتي بنحوه برقمي (24867) و (26397)
هەروەها گێردراوەی (ابو سلمە و یحی )لە مسندی امام احمد:
(حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَە، وَێحْێى، قَالَا: لَمَّا هَلَكَتْ خَدِيجَە، جَاءَتْ خَوْلَە بِنْتُ حَكِيمٍ امْرَأَە عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ، قَالَتْ: ێا رَسُولَ اللهِ أَلَا تَزَوَّجُ؟ قَالَ: ” مَنْ؟ ” قَالَتْ….(
تخريج الشیخ شعیب: إسناده حسن، من أجل محمد بن عمرو، وهو ابنُ عَلْقَمَە بن وقَّاص، وقد روى له البخاري مقروناً، ومسلمٌ متابعە، وبقيە رجاله ثقات رجال الشيخين غير يحيى، وهو ابن عبد الرحمن بن حاطب، فمن رجال مسلم، وهو ثقە. محمد بن بشر: هو العَبْدي، وأبو سلمە: هو ابنُ عبد الرحمن بن عوف. وقد وهم الهيثميُّ في “مجمع الزوائد” 9/225-226، فظن أن أكثر الحديث مرسل، وبعضه متصل، وإنما هو متصلٌ كله، وأشار أبو سلمە ويحيى إلى اتصاله قبل نهايە الحديث عند قولهما: قالت عائشە. فظهر أنهما إنما رويا هذا الحديث عنها، وأشار إلى اتصاله الحافظُ في “أطراف المسند” 9/274، وفي “الفتح” 7/225، وحسَّن إسناده، وصُڕح باتصاله في مصادر التخريج، كما سيرد. وأخرجه ابن راهويه (1164) عن محمد بن بشر، بهذا الإسناد. وأخرجه ابن أبي عاصم في “الآحاد والمثاني” (3006) و (3061) ، والطبري في “التاريخ” 3/162-163، والطبراني في “الكبير” 23/ (57) و24/ (80) ، وابن الأثير في “أسد الغابە” (في ترجمە عائشە) من طريق سعيد ابن يحيى بن سعيد الأموي، عن أبيه، والبيهقيُّ في “دلائل النبوە” 2/411-412 من طريق أحمد بن عبد الجبَّار، عن عبد الله بن إدريس الأوْدي،كلاهما عن محمد بن عمرو، عن يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب، عن عائشە. وأخرجه مختصراً ابنُ سعد 8/57 عن محمد بن عبيد الطنافسي، عن محمد بن عمرو، به، مرسلاً. وأخرجه ابنُ راهويه (1135) عن عبدە بن سليمان، عن محمد بن عمرو، عن يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب، عن عائشە، قالت: قالت -تعني سودە-: بَنَى بي رسولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وما ذبح علي شاە وجَزُوراً حتى بعثَ إلينا سعد بنُ عبادە بجفنە، وكان يبعثُ بها إلينا. قلنا: وقولها هنا: قالت -تعني سودە- نخشى أن يكون مقحماً في نص الحديث؛ لأن روايە أحمد هذه فيها أن التي بنى بها رسولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وما ذبح عليها شاە ولا جزوراً إنما هي عائشە رضي الله عنها. وأخرجه مختصراً أبو داود (4937) من طريق معاذ بن معاذ العنبري، عن محمد بن عمرو، عن يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب قال: قالت عائشە: فقَدِمْنا المدينە، فنزلنا في بني الحارث، إلى آخر الحديث. وأخرج أبو يعلى (4673) من طريق يحيى بن زكريا بن أبي زائدە، عن محمد بن عمرو، عن يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب، عن عائشە أن رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تزوَّجها وهي بنتُ ست سنين، وبنى بها وهي بنت تسع سنين، زوَّجَها إياه أبو بكر. وأورده الهيثمي في “المجمع” 9/225-226، وقال: في الصحيح طرف منه، رواه أحمد، بعضُه صرَّح فيه بالاتصال عن عائشە، وأكثرُه مرسل وقد ذكرنا ما فيه) وفيه محمد بن عمرو بن علقمە، وثَّقَه غير واحد، وبقيە رجاله رجال الصحيح. وأورد الهيثمي حديث الطبراني 9/225 كذلك، وقال: رجالُه رجالُ الصحيح غير محمد بن عمرو بن علقمە، وهو حسن الحديث. وقد سلف من حديث عائشە برقم (24152) ، قالت: تزوَّجها رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وهي بنتُ تسع سنين، ومات عنها وهي بنتُ ثمان عشرە، وإسناده صحيح على شرط الشيخين. وبرقم (24867) قالت: تزوَّجني رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وأنا ابنە ستِّ سنين بمكە متوفَّى خديجە، ودخل بي وأنا ابنە تسع سنين بالمدينە. وسيرد برقم (26397) وفيه: قالت: تزوَّجني رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ متوفى خديجە قبل مخرجه إلى المدينە بسنتين أو ثلاث، وأنا بنت سبع سنين، فلما قدمنا المدينە، جاءتني نسوە وأنا ألعب في أُرْجُوحە وأنا مُجَمِّمە، فذهَبْنَ بي، فهێأْنني، وصنعنني، ثم أتَيْنَ بي رسولَ الله، فبنى بي وأنا بنت تسع سنين، وإسناده صحيح على شرط مسلم. وانظر “فتح الباري” 7/225.
هەروەها گێردراوەی (عروە) لە سەحیحى موسليم :
(وحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْڕيِّ، عَنْ عُرْوَە، عَنْ عَائِشَە، «أَنَّ النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَتَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ سَبْعِ سِنِينَ، وَزُفَّتْ إِلَيْهِ وَهِێبِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ، وَلُعَبُهَا مَعَهَا، وَمَاتَ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانَ عَشْرَە »)

هەروەها گێردراوەی (الأسود) لە سەحیحى موسليم :
(حَدَّثَنَا ێحْێى بْنُ ێحْێى، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَبُو بَكْڕ بْنُ أَبِي شَيْبَە، وَأَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ ێحْێى، وَإِسْحَاقُ: أَخْبَرَنَا، وقَالَ الْآخَرَانِ: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِێە، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَە، قَالَتْ: «تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهِێ بِنْتُ سِتٍّ، وَبَنَى بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ، وَمَاتَ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانَ عَشْرَە »)
هەروەها گێردراوەی (عبدالله)لە سنن ابن ماجە:
(حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ قَالَ: حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَە، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: «تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَائِشَە وَهِێ بِنْتُ سَبْعٍ، وَبَنَى بِهَا وَهِێبِنْتُ تِسْعٍ، وَتُوُفِّێ عَنْهَاوَهِێ بِنْتُ ثَمَانِي عَشْرَە سَنَە »)
گێردراوەی (أَبِي مُلَيْكَە) لە مسندی ابن راهویە :
)أَخْبَرَنَا ێحْێى بْنُ آدَمَ، نا أَبُو بَكْڕ بْنُ عَێاشٍ، عَنِ الْأَجْلَحِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَە، عَنْ عَائِشَە، «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَزَوَّجَهَا وَهِێ ابْنَە سِتٍّ وَدَخَلَ بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ »
هەروەها گێردراوەی (الْأَسْوَدِ)لە الاحاد والثماني الابن عاصم:
3019) نا أَبُو بَكْرٍ، نا أَبُو مُعَاوِێە، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَە، رَضِێ اللَّهُ عَنْهَا، أَنَّ النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَتَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ وَمَاتَ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانِ عَشْرَە( .
هەروەها گێردراوەی (عُرْوَە) لە الآحاد والثماني الابن عاصم :
3028) – حَدَّثَنَا أَبُو بَكْڕ بْنُ عَسْكَرٍ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْڕيِّ، عَنْ عُرْوَە، عَنْ عَائِشَە، رَضِێ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: تَزَوَّجَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهِێ بِنْتُ سَبْعِ سِنِينَ، وَزُفَّتْ إِلَيْهِ وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ وَلِعَبُهَا مَعَهَا) .
هەروەها گێردراوەی ( أَبِي مُلَيْكَە) لە سنن النسائي:
5345 – (أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، قَالَ: أَخْبَرَنَا ێحْێى بْنُ آدَمَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَێاشٍ، عَنِ الْأَجْلَحِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَە، عَنْ عَائِشَە، أَنَّ النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَزَوَّجَهَا «وَهِێ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَدَخَلَ بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ» قَالَ لَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ: أَبُو بَكْڕ بْنُ عَێاشٍ اخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ فَقِيلَ: اسْمُهُ شُعْبَە، وَقِيلَ: مُحَمَّدٌ وَقِيلَ: اسْمُهُ كُنْێتُهُ.(

هەروەها گێردراوەی (الْأَسْوَدِ) لە سنن النسائي:
5348) – أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ الْكُوفِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِێە، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَە، «تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ، وَمَاتَ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانِێ عَشْرَە ).
هەروەها گێردراوەی (أَبِي عُبَيْدَە عن ابیە) لە سنن النسائي:
5350) – أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، قَالَ: أَخْبَرَنَا ێحْێى بْنُ آدَمَ، قَالَ: حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَە، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: «تَزَوَّجَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَائِشَە، وَهِێ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَبَنَى بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ ») .
هەروەها گێردراوەی (عروە) لە مسند أبي عوانە:
4266) – حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْغَزِّيُّ، قَثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْفِرْێابِيُّ، قَثَنَا سُفْێانُ الثَّوْڕيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَە، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَە، أَنَّ «النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ سِتٍّ، وَأُدْخِلَتْ عَلَيْهِ وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ، وَمَكَثَتْ عِنْدَهُ تِسْعًا » )

هەروەها گێردراوەی ( الْأَعْمَشِ)لە مسند أبي عوانە:
4270) – حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الدُّنْێا، قَثَنَا أَبُو خَيْثَمَە، قَثَنَا جَڕيرٌ، عَنِ الْأَعْمَشِ، بِنَحْوِهِ، «تَزَوَّجَنِي النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا بِنْتُ سَبْعٍ، أَوْ سِتٍّ، وَبَنَى بِي وَأَنَا بِنْتُ تِسْعٍ وَكُنْتُ أَلْعَبُ بِالْبَنَاتِ فِي بَيْتِهِ وَهُنَّ اللُّعَبُ، وَكُنَّ جَوَارٍ ێخْتَلِفْنَ إِلَێ، فَكُنَّ ێنْقَمِعْنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَكَانَ يُسَڕبُهُنَّ، فَێدْخُلْنَ عَلَێ، فَێلْعَبْنَ مَعِي »)
گێردراوەی (عروە) لەمسند أبي عوانە :
4271) – حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ الصَّبَّاحِ الصَّنْعَانِيُّ، قَثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْڕيِّ، عَنْ عُرْوَە، عَنْ عَائِشَە، أَنَّ النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ «تَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ سِتِّ سَنَوَاتٍ، أَوْ هِێ بِنْتُ سَبْعٍ، وَزُفَّتْ إِلَيْهِ وَهِێبِنْتُ تِسْعٍ، وَلُعَبُهَا مَعَهَا، وَتُوُفِّێ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانِ عَشْرَە» ، رَوَاهُ أَبُو أُسَامَە، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بِهَذَا اللَّفْظِ “(
هەروەها گێردراوەی (عروە بن زبیر)لە معجم الطبرانی :
6957 – (حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْمَرْوَزِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْكَڕيمِ الْعَبْدِيُّ، ثَنَا بَكْرُ بْنُ يُونُسَ، ثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَە بْنِ الزُّبَيْڕ، قَالَتْ عَائِشَە: «تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَأُدْخِلْتُ عَلَيْهِ وَأَنَا بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ، وَمَكَثْتُ عِنْدَهُ تِسْعًا، فَهَلَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا بِنْتُ ثَمَانِێ عَشْرَە )
هەروەها گێردراوەی (أَبِي مُلَيْكَە) لەمعجم الطبراني:
8116) – حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ هَارُونَ، نا إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، أَنَا ێحْێى بْنُ آدَمَ، ثَنَا أَبُو بَكْڕ بْنُ عَێاشٍ، عَنِ الْأَجْلَحِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَە، عَنْ عَائِشَە، «أَنَّ النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَدَخَلَ بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ).لَمْ ێرْوِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْأَجْلَحِ إِلَّا أَبُو بَكْڕ بْنُ عَێاشٍ، وَلَا عَنْ أَبِي بَكْرٍ إِلَّا ێحْێى بْنُ آدَمَ، تَفَرَّدَ بِهِ: إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ
هەروەها گێردراوەی (عبدالله)لە معجم الطبراني
10279 – (حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ حَمَّادٍ الْبَرْبَڕيُّ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ صَالِحٍ الْأَزْدِيُّ، ثنا ێحْێى بْنُ آدَمَ، ثنا شَڕيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَە، عَنْ عَبْدِ اللهِ قَالَ: «تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَائِشَە وَهِێ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَدَخَلَ بِهَا وَهِێبِنْتُ تِسْعٍ، وَقُبِضَ وَهِێبِنْتُ ثَمَانِ عَشْرَە »)
هەروەها گێردراوەی (عروە)لە معجم الطبراني :
30) – حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّبَڕيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْڕيِّ، عَنْ عُرْوَە، قَالَ: «نَكَحَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَائِشَە وَهِێ بِنْتُ سِتٍّ، وَأُهْدِێتْ إِلَيْهِ وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ، وَلُعَبُهَا مَعَهَا وَمَاتَ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانَ عَشْرَە ») .
هەروەها گێراوەی (قتادە) لەمعجم الطبراني :
40) – حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَڕ بْنِ أَعْێنَ الْبَغْدَادِيُّ، ثنا أَبُو الْأَشْعَثِ أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ، ثنا زُهَيْرُ بْنُ الْعَلَاءِ الْقَيْسِيُّ، ثنا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَە، عَنْ قَتَادَە، قَالَ: ” تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَائِشَە بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَلَمْ ێنْكِحْ بِكْرًا غَيْرَهَا، وَهِێ ێوْمَئِذٍ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَقَدْ زَعَمُوا أَنَّ جِبْڕيلَ قَالَ: هَذِهِ امْرَأَتُكَ قَبْلَ أَنْ ێتَزَوَّجَهَا، فَتَزَوَّجَهَا بِمَكَّە قَبْلَ الْهِجْرَە، وَبَعْدَ وَفَاە خَدِيجَە، ثُمَّ ابْتَنَى بِهَا بِالْمَدِينَە وَهِێ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ، وَتُوُفِّێ عَنْهَا وَهِێ بِنْتُ ثَمَانِێ عَشْرَە سَنَە (
هەروەها گێردراوەی (قاسم)لە معجم الطبراني :
52 )- حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ الْحَضْرَمِيُّ، ثنا الْحَسَنُ بْنُ سَهْلٍ الْحَنَّاطُ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْأَسَدِيُّ، ثنا سُفْێانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَە، قَالَتْ: «تَزَوَّجْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَبَنَى بِي وَأَنَابِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ.(

هەروەها گێردراوەی (ابی عبیدە) لە المعجم الكبير (معجم الطبراني الكبير)
54) – حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ الْحَضْرَمِيُّ، ثنا ێحْێى الْحِمَّانِيُّ، ثنا شَڕيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَە، عَنْ عَائِشَە، أَنَّ النَّبِێ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «تَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ سَبْعِ سِنِينَ، وَبَنَى بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعٍ (.

هەروەها گێردراوەی (عبدالملک) لە المعجم الكبير (معجم الطبراني الكبير) :
74 )- حَدَّثَنَا أَبُو مُسْلِمٍ الْكَشِّيُّ، ثنا سَهْلُ بْنُ بَكَّارٍ، ثنا أَبُو عَوَانَە، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَائِشَە، قَالَتْ: ” أُعْطِيتُ خِصَالًا مَا أُعْطِێتْهَا امْرَأَە: مَلَكَنِي وَأَنَا بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَأَتَاهُ الْمَلَكُ بِصُورَتِي فِي كَفِّهِ فَنَظَرَ إِلَيْهَا، وَبَنَى بِي وَأَنَابِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ، وَرَأَيْتُ جِبْڕيلَ وَلَمْ تَرَهُ امْرَأَە غَيْڕي، وَكُنْتُ أَحَبَّ نِسَائِهِ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبِي أَحَبَّ أَصْحَابِهِ إِلَيْهِ، وَمَڕضَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرْضَتَهُ وَلَمْ تَشْهَدْهُ غَيْڕي وَالْمَلَائِكَە ).
هەروەها گێردراوەی (محمد) لە مستدرک حاکم:
6716) – حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ بَطَّە الْأَصْبَهَانِيُّ، ثنا الْحَسَنُ بْنُ الْجَهْمِ، ثنا الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَرَجِ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ: «عَائِشَە بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِێ اللَّهُ عَنْهَا أُمُّهَا أُمُّ رُومَانَ بِنْتُ عَامِڕ بْنِ عُوَيْمِڕ بْنِ عَبْدِ شَمْسِ بْنِ عَتَّابِ بْنِ أُذَيْنَە بْنِ سُبَيْعِ بْنِ دُهْمَانَ بْنِ الْحَاڕثِ بْنِ غَنْمِ بْنِ مَالِكِ بْنِ كِنَانَە، تَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي شَوَّالٍ سَنَە عَشْرٍ مِنَ النُّبُوَّە قَبْلَ الْهِجْرَە بِثَلَاثِ سِنِينَ، وَعَرَّسَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي شَوَّالٍ عَلَى رَأْسِ ثَمَانِێە أَشْهُرٍ مِنَ الْهِجْرَە، وَكَانَتْ ێوْمَ ابْتَنَى بِهَا بِنْتَ تِسْعِ سِنِينَ. )
هەروەها گێردراوەی (یحی)لە مسند أبي يعلى الموصلي:
4673) – حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِڕ بْنِ زُرَارَە الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا ێحْێى بْنُ زَكَڕێا بْنِ أَبِي زَائِدَە، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ ێحْێى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَائِشَە، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ «تَزَوَّجَهَا وَهِێ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَبَنَى بِهَا وَهِێ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ. زَوَّجَهَا إِێاهُ أَبُو بَكْرٍ.(
ئەمە بە کورتی سەنەدی فەرموودەکانمان خستە ڕوو ، تاوەکو ڕوون بێتەوە کە ئەم فەرموودەیە (متواترە) و هیچ گومانێکی تیا نییە کەس ناتوانێ بڵێت وانییە چونکە (متواترە).

وەڵامدانەوەی ئەو گومانانەی دەربارەی تەمەنی دایە عائیشە هاتووە:
1- لەوانە قسەی ابن كەسیر لەسەر خاتوو عائیشە خەڵکانێک دەڵێن ابن کەسیر وتوویەتی دایە عائیشە یەكێك بووە لەوانەی کە پێش ئاشکرا کردنی ئیسلام باوەڕی هێناوە (واته: کاتێک کە پەیامبەر دعوەی بەنهێنی دەکرد) ، کەواتە دایە عائیشە پێش ئیسلام لە دایک بووە کەواتە بەلایەنی کەم تەمەنی دایە عائیشە کاتێک شووی بە پەیامبەر کرد ۱8 ساڵبووە.
وەڵام: سەرەتا ئەوە قسەی ابن كەسیر نیە، ئەوە قسەی ابن اسحاقە لە كتێبی ابن كەسیر ( عن الذين سبقوا بإسلامهم: “ومن النساء: أسماء بنت أبي بكر وعائشە وهي صغيرە، فكان إسلام هۆلاء في ثلاث سنين ورسول الله يدعو في خفيە)
(باسی ئەوانەی کە لەزووەوە موسولَمان بوونە ، لەوانە اسماء کچی ئەبوبەکر وە عائیشە کەلەوکاتەدا بچووک بووە ، موسولَمان بوونی ئەوانە لەم سێ ساڵە بوو کە پەیامبەر دەعوەی بەنهێنی دەکرد ).
لێرەدا ابن کەسیر وای نەوتووە بەڵکو قسەی ابن اسحاقی نەقل کردووە (ثم أسلم ناس من قبائل العرب ‌منهم سعید بن زەید بن عمرو بن نفیل ، اخو بنی عدﻱ بن کعب ، وامرأتە فاطمە بنت الخطاب بن نفیل بن عبد العزي ، اخت عمر بن الخطاب ،و اسماء بنت ابي بكر وعائيشە بنت ابي بكر )
کەواتە ابن کەسیر تەنها قسەی ابن اسحاقی نەقڵ کردووە ، وە ابن اسحاق بەبێ ئەوەی باسی سەنەدێک بکا بۆ پشتگیری ئەم قسەیە ئەمەی وتووە، کەواتە بابەتەکە زەعیف دەبێ چونکە هیچ بەڵگەیەکی سەنەدی نییە، کەواتە ئەمانە دەیانەوێ قسەیەکی بێ سەنەد بێنن و فەرموودەی بوخاری و موسلمى پێ بەهەلَە بخاتەوە.
دووەم: ابن كەسیر ئیجماع و كۆدەنگی گواستۆتەوە لەسەر ئەوەی كە پێغەمبەر چووەتە لای عائیشە لەتەمەنی نۆ ساڵی..
(تزوجها وهي ابنە ست سنين ، وبنى بها وهي ابنە تسع . ما لا خلاف فيه بين الناس ، وقد ثبت في الصحاح وغيرها واتا:(پەیامبەر دایە عائیشەى مارەی کرد لەتەمەنی ٦ساڵی ، وە لە ۹ساڵی گواستیتیەوە ، ئەم بابەتە هیچ ناکۆکی نییە لەنێوان زانایان ، بەدڵنیایەوە بەشێوەیەکی ڕاست چەسپیوە لە کتێبە ڕاستەکان وە جگە لەویش کە لەم تەمەنە بووە).
سێیەم: ابن اسحاق دەڵێ كە پێغەمبەر چووەتە لای عائیشە لەتەمەنی نۆ ساڵی لە كتێبی (السیر والمغازی).
(حدثنا يونس عن هشام بن عروە عن أبيه قال تزوج رسول الله صلى الله عليه وسلم عائشە بعد موت خديجە بثلاث سنين، وعائشە يومئذ ابنە ست سنين، وبني بها رسول الله صلى الله عليه وسلم وهي ابنە تسع سنين، ومات رسول الله صلى الله عليه وسلم وعائشە ابنە ثماني عشرە سنە )
(تزويج النبي صلى الله عليه وسلم عائشە بنت أبي بكر الصديق رضي الله عنهما)
واتا:پەیامبەر هاوسەرگیری لەگەڵ عائیشە کرد دوای مردنی خدیجە کاتێک مارەی کرد ٦ساڵ بوو وەکاتێک گواستیەوە ۹ساڵ بوو.
ئەوە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی ابن اسحاق بە هەڵە ناوی خاتوو عائیشەی خستۆتە ناو ئەوانەی لەسەرەتادا موسوڵمان بوون ، هەر وەک امام محمد بن عبد الباقي الزرقاني دەڵێت: (وقال ابن سعد: أول امرأە أسلمت بعد خديجە أم الفضل زوج العباس، وأسماء بنت أبي بكر، وعائشە أختها. كذا قاله ابن إسحاق وغيره. وهو وهم، لأنه لم تكن عائشە ولدت بعد فكيف أسلمت. وكان مولدها سنە أربع من النبوە، قاله مغلطاي وغيره )
واته: (ابن سعد وتی :ئەوانەی کە لەسەرەتا موسولَمان بوون دوای خدیجە اسماء کچی ئەبوبەکر وە عائیشەی خوشکی ، وەهەروەها ابن اسحاقیش وا دەڵێ، وەجگە لەوانیش ، ئەمە پێوابوونی هەلَەی ئەوانە، چونکە لەم کاتەدا عائیشە هەر لەدایک نەبووە، ئەی چۆن موسڵمان دەبێ، کاتی لەدایک بوونی عائیشە لە 4ی هیجری بووە …)
چوارە : ابن اسحاق ئەو قسەیەی لە پێغەمبەرەوە نەگواستۆتەوە تەنانەت لە هیچ هاوەڵێكیشی نەگواستۆتەوە، بەڵكو قسەیەكە وتوویەتی بەبێ هیچ ئیسنادو زنجیرەیەكی راویەكان .
ئەی تۆی به‌ناو توێژه‌ر ئیسنادێكت لە پێشە لە پێغەمبەرەوە (درودی خوای لەسەر) لە چەند رێگەیەكەوە كەچی دانیشتووی تانەی لێدەدەی تا هەڵیدەوشێنیەوە لەبەر ئەوەی فەرموودەكەت ڕا لێ نیە؟! هەڵدەستی قسەیەك دەهێنی سەرو بنی دیار نیە تا فیكرەكەی خۆت بسەلمێنی؟!
گومانی دووەم :
باس لەوە دەکەن کە پێشەوا تەبەڕی لە كتێبی (تاریخ الامم) دەڵێ هەموو منداڵەكانی ئەبو بەكر لە سەردەمی جاهیلیەت لەدایك بوون .
بەڵێ.. پێش ئەوەی موسڵمان ببێ، لە سەردەمی جاهیلیەت، یانی پێش ئەوەی ئەبو بەكر موسوڵمان ببێ.
وەڵام: ئەم بەناو توێژەرانە هێندە بێ ئاست و نزمن ناتوانن لە قسەیەکی امام تەبەڕی بگەن ئینجا چ بەتوێژەر ناویان ببەین.!
امام تەبەڕی لەکتێبی تاریخ الرسل والملوک : (حدث علي بن محمد عمن حدثه ومن ذكرت من شيوخه قال تزوج أبو بكر في الجاهليە قتيلە ووافقه على ذلك الواقدي والكلبي قالوا وهي قتيلە ابنە عبدالعزى بن عبد بن أسعد بن جابر بن مالك بن حسل بن عامر بن لۆي فولدت له عبدالله وأسماء وتزوج أيضا في الجاهليە أم رومان بنت عامر بن عميرە بن ذهل بن دهمان بن الحارث بن غنم بن مالك بن كنانە وقال بعضهم هي أم رومان بنت عامر بن عويمر بن عبد شمس بن عتاب بن أذينە بن سبيع بن دهمان بن الحارث بن غنم بن مالك بن كنانە فولدت له عبدالرحمن وعائشە فكل هۆلاء الأربعە من أولاده ولدوا من زوجتيه اللتين سميناهما في الجاهليە وتزوج في الإسلام أسماء بنت عميس وكانت قبله عند جعفر بن أبي طالب وهي اسماء بنت عميس بن معد بن تيم بن الحارث بن كعب بن مالك بن قحافە بن عامر بن ربيعە بن عامر بن مالك بن نسر بن وهب الله بن شهران بن عفرس بن حلف بن أفتل وهو خثعم فولدت له محمد بن أبي بكر وتزوج أيضا في ا لإسلام حبيبە بنت خارجە بن زيد بن أبي زهير من بني الحارث بن الخزرج وكانت نسأ حين توفي أبو بكر فولدت له بعد وفاته جاريە سميت أم كلثوم ) سه‌رچاوه‌ التاریخ الرسل والملوك فصل (ذكر أسماء نساء أبي بكر الصديق رحمه الله)
واته بەکورتی: تەبەڕی دەڵێ: (……فكل هۆلاء الأربعە من أولاده ولدوا من زوجتيه اللتين سميناهما في الجاهليە….) هەموو ئەو چوار كەسانە لە منداڵەكانی لەدایك بوون لە هەردوو خێزانەكەی كە ناویانمان هێنا لە سەردەمی جاهیلیەت)
سەردەمی جاهیلیەت لێرە دەگەڕێتەوە بۆ دوو خێزانەكەی ” ئەگەر تەبەڕی مەبەستی ئەوە بێ كە عائیشە لەسەردەمی جاهیلیەت لەدایك بووە دەبوا بڵێ هەموو ئەو چوار كەسانە لە منداڵەكانی لە سەردەمی جاهیلیەت لەدایك بوون لە هەردوو خێزانەكەی كە ناویانمان هێنا .!
باشە چ بەڵگەیەك هەیە لەسەر ئەوەی من قسەی تەبەڕی بەڕاستی تێگەیشتووم و ئەوەی بەناو ئەم توێژەرانە دەیڵێن وە بە هەڵە لێی تێگەیشتوون، بەڵگەكە ئەوەیە تەبەڕی لە هەمان كتێبدا دەڵێ كە پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر) : (حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَاڕثِ ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْوَاڕثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبِي ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبَانٌ الْعَطَّارُ ، قَالَ : حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَە ، عَنْ عُرْوَە : ” أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ : إِنَّكَ كَتَبْتَ إِلَێ فِي خَدِيجَە بِنْتِ خُوَيْلِدٍ تَسْأَلُنِي مَتَى تُوُفِّێتْ ؟ وَإِنَّهَا تُوُفِّێتْ قَبْلَ مَخْرَجِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ مَكَّە بِثَلاثِ سِنِينَ أَوْ قَڕيبًا مِنْ ذَلِكَ ، وَنَكَحَ عَائِشَە مُتَوَفَّى خَدِيجَە ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ رَأَى عَائِشَە مَرَّتَيْنِ ، يُقَالُ لَهُ : هَذِهِ امْرَأَتُكَ ، وَعَائِشَە ێوْمَئِذٍ ابْنَە سِتِّ سِنِينَ ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَنَى بِعَائِشَە بَعْدَمَا قَدِمَ الْمَدِينَە وَهِێ ێوْمَ بَنَى بِهَا ابْنَە تِسْعِ سِنِينَ “( .
واته بە ماناوە: … عائیشەی مارە کرد لەتەمەنی ٦ ساڵی وە گواستیەوە کاتێک کە هاتن بۆ مەدینە کە لەوکاتە عائیشە تەمەنی ۹ ساڵبوو.
گومانی سێیەم :
ئەم بەناو توێژەرانە دەڵێن هەموو سەرچاوە مێژووییەكان پێمان دەڵێن كە ئەسما‌ء لە عائیشە گەورەتر بووە بە 10 ساڵ .
لە هەموو كتێبەكانی سیرە، بەبێ جیاوازی.. ابن كەسیر.. .. زەهەبی لە كتێبی سیر أعلام النبلاْ دەڵێ: ئەسماء بە تەمەنتر بوو لە عائیشە بە 10 ساڵ و هەندێك ، واتا لە 13 بۆ 19 ساڵان.
وەڵام :با بزانین كێ وتوویەتی جیاوازیەكە 10 ساڵە؟
یەكێك كە ناوی كوڕی ئەبی زینادە :
1- ئەبی زینادە نە ئەىسماءو نە عائیشەی نەبینيوە، وە هیچ سەنەدێک باس ناکات کاتێک دەڵێت 10 ساڵ نێوانیانە تەمەنیان کەواتە زەعیفە قەولەکه ، امام زەهەبی دەڵێت لە پاش 100ساڵی هیجری لەدایک بووە الزیناده ، (الإمام الفقيه الحافظ أبو محمد عبد الرحمن بن الفقيه أبي الزناد عبد الله بن ذكوان ، المدني . ولد بعد المائە وسمع أباه )
2- پاشان کە باسی ئەوەی کرد هەموو سەرچاوە مێژوویەکان باس لەوە دەکەن کە 10ساڵ نێوانیانە کەچی ئەم قسەیە دوورە لە ڕاستی بۆ نموونە:
ابو نعيم دەڵێت ( كانت اخت عائشە لأبيها وكانت اسن من عائشە ).
واته : (اسماء خوشکی عائیشە لە باوکی، وە لەعائیشە گەورەتر بوو ).
وە ابن عساكر دەڵێت : ( كانت اخت عائشە وكانت اسن من عائشە … )
واته: (خوشکی عائیشەبوو وە لە عائیشە بەتەمەن تربوو)
وە ابن الأثير دەڵێت : (وكانت اسن من عائشە وهي اختها لأبيها …)
واته: (بەتەمەن تربوو لەعائیشە وە خوشکی بوو لەباوکی ….)
هەروەها “امام زەهەبی” دەڵێت (کانت اسن من عائشە ببضع عشرە سنە )
واته : (لە عائیشە بەتەمەن تر بوو بە 10 ساڵ و هەندێک)
کەواتە ئەم قسەیەی دەڵێن هەموو سەرچاوه مێژوویەکان باس لەوە دەکەن 10 ساڵ نێوانیانە دوورە لەڕاستی.
3- كوڕی ئەبی زیناد خۆی لە ریوایەتێكی راستتر لەلای “ابن عبدالبر” دەڵێ كە جیاوازیەكە 10 ساڵە یان نزیكی ئەوە یانی ئەو پیاوە دڵنیا نیە، لەوانەیە 10 بێ لەوانەیە 13 بێ .
ئەوەش كۆكە لەگەڵ ریوایەتەكەی زەهەبی كە جیاوازیەكە 10 ساڵە و هەندێكە..(حدثنا ابن ابي الزیناد قال “قالت اسماء بنت ابي بكر وكانت اکبر من عائشە بعشر سنين او نحوها ” )
واته: بەماناوە” (ابن الزیناد دەڵێت اسماء کچی ئەبوبکر گەورەتربوو لەعائیشە بە 10 ساڵ یان وەک ئەو) کەواتە: الزینادیش دڵنیا نییە کە چەندە لە عائیشە گەورە تربووە.
ئەوەی سەرسوڕهێنەرە بانگەشەی شارەزایی لە ئیسناد دەكەن و خۆیان بەزانای فەرموودە دەزانن تا گومان بخەنە سەر بوخاری ، كەچی لێرە جیاوازی تەمەن لە نێوان عائیشە و ئەسماء لە فەرموودەیەك وەردەگرن كە راویەكەی نە ئەسما‌ء نە عائیشەی نەبینیوە.
4- تەنها یەک ڕێگا هەیە بۆ گێردراوەی ئەم بابەتە ئەویش هەردووکیان پیاوێکی تیایە کە ئەویش لاوازە.
رێگای یەکەم: رواه ابن عساكر في ” تاريخ دمشق ” (69/10) قال : أخبرنا أبو الحسن علي بن أحمد المالكي ، أنا أحمد بن عبد الواحد السلمي ، أنا جدي أبو بكر ، أنا أبو محمد بن زبر ، نا أحمد بن سعد بن إبراهيم الزهري ، نا محمد بن أبي صفوان ، نا الأصمعي ، عن ابن أبي الزناد قال : فذكره .
رێگای دووەم: رواه ابن عبد البر في ” الاستيعاب في معرفە الأصحاب ” (2/616) قال : أخبرنا أحمد بن قاسم ، حدثنا محمد بن معاويە ، حدثنا إبراهيم بن موسى بن جميل ، حدثنا إسماعيل بن إسحاق القاضي ، حدثنا نصر بن علي ، حدثنا الأصمعي قال : حدثنا ابن أبي الزناد ، قال : قالت أسماء بنت أبي بكر ، وكانت أكبر من عائشە بعشر سنين أو نحوها .

قسەی زانایان لەسەر عبدالرحمن بن أبی الزناد کە زۆرینەی زانایان بەلاوازيان داناوە:
(عبد الرحمن بن أبي الزناد : (6/172) قول الإمام أحمد فيه : مضطرب الحديث . وقول ابن معين : ليس ممن يحتج به أصحاب الحديث . وقول علي بن المديني : ما حدث بالمدينە فهو صحيح ، وما حدث ببغداد أفسده البغداديون ، ورأيت عبد الرحمن – يعنى ابن مهدى – خطط على أحاديث عبد الرحمن بن أبى الزناد ، وكان يقول فى حديثه عن مشيختهم ، ولقنه البغداديون عن فقهائهم ، عدهم ، فلان وفلان وفلان . وقال أبو حاتم : يكتب حديثه ولا يحتج به . وقال النسائي : لا يحتج بحديثه . وقال أبو أحمد بن عدى : وبعض ما يرويه ، لا يتابع عليه. أما توثيق الترمذي له في سننه تحت حديث رقم : (1755) فهو معارض بالجرح المفسر السابق ، وهو مقدم على التعديل ، خاصە حين ينفرد عبد الرحمن بن أبي الزناد بكلمە يخالف فيها المعروف في كتب السنە والتاريخ) .سه‌رچاوه‌ ” تهذيب التهذيب ”
گومانی چوارەم: پاشان ئەو بەناو توێژەرانە بابەتی تر دەخەنە ڕوو دەڵێن خاتوو عائیشە گوێبیستی سوڕەتی القمر بووە لەمەککە .
خاتوو عائیشە دەڵێ: (حدثنا إبراهيم بن موسى حدثنا هشام بن يوسف أن ابن جريج أخبرهم قال أخبرني يوسف بن ماهك قال إني عند عائشە أم المۆمنين قالت لقد أنزل على محمد صلى الله عليه وسلم بمكە وإني لجاريە ألعب” بل الساعە موعدهم والساعە أدهى وأمر “)
واته: (لە مەككە لە كاتێكدا من كچێكی بچووك بووم یاریم دەكرد ئەوە هاتە خوارەوە بۆ سەر محمد [بل الساعە موعدهم والساعە أدهیٰ وأمر] القمر: 46″)
وەڵام: كەس گومانی لەوە نیە ئەو سورەتە كە سورەتی قەمەرە لەسەرەتاكانی ساڵەكانی وەحی هاتە خوارەوە، رێگایەكی زیرەكانەیە بۆ ئەوەی هەردەم خەیاڵت بەلای اجماع ببا تا باوەڕی پێبكەی ، پێت دەڵێ ئەوەی گومانی لەسەر نیە كە سورەتی قەمەر لەساڵەكانی سەرەتای وەحی دابەزی .
ابن حەجەر لە فتح الباری دەڵێ ” لەتبوونی مانگ پێش كۆچكردن بوو بە 5 ساڵ یان هاو وێنەی”
“قوله باب سۆال المشركين أن يريهم النبي صلى الله عليه و سلم آيە فأراهم انشقاق القمر ”
فذكر فيه حديث بن مسعود وأنس وبن عباس في ذلك وقد ورد انشقاق القمر أيضا من حديث على وحذيفە وجبير بن مطعم وبن عمر وغيرهم فأما أنس وبن عباس فلم يحضرا ذلك لأنه كان بمكە قبل الهجرە بنحو خمس سنين وكان بن عباس إذ ذاك لم يولد …)
كەواتە لەسەر قسەی ئەو سورەتی قەمەر دەست بەهاتنە خوارەوەی كرا پێش كۆچكرن بە 5 ساڵان .
لە تەفسیری قورتوبی ابن عباس دەڵێ : (قال ابن عباس : كان بين نزول هذه الآيە وبين بدر سبع سنين… )
واته 🙁 لە نێوان دابەزینی ئایەتی 45 و غەزای بەدر حەوت ساڵ هەبوو ..)، باشە گریمان سورەتی قەمەر ساڵی چوار یان پێنج یان شەش دابەزیوە ، ئایا ئەوە مانای ئەوەیە كە سورەتەكە هەر هەمووی لە ساڵی چوار یان پێنج یان شەش دابەزیوە؟ هەر كەسێك سەرەتا لە زانستە شەڕعیەكان دەزانێ كە زۆربەی سوڕەتەكان بەیەكجار نەهاتۆتە خوارەوە بەڵكو بە چەند قۆناغێك ، لە مسند “عبد بن حميد” ئەنەسی كوڕی ماڵیك (خوا لێی رازی بێ) دەڵێت ” (أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أنا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَە، عَنْ أَنَسٍ قَالَ::”سَأَلَ أَهْلُ مَكَّە النَّبِێ -صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- آێە فَانْشَقَّ الْقَمَرُ بِمَكَّە مَرَّتَيْنِ، فَنَزَلَتْ: {اقْتَرَبَتِ السَّاعَە وَانْشَقَّ الْقَمَر} إِلَى قَوْلِهِ: {سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ} [القمر: 1-2] يقول: ذاهب) . وأخرجه مسلم “ص2159” من طرق متعددە عن قتادە، عن أنس به، وكذلك من غير حديث أنس رضي الله عنه.وكذلك أخرجه البخاري “فتح” “8/ 617” كتاب التفسير تفسير سورە القمر عن عدد من الصحاب رضي الله عنهم منهم أنس. وأخرجه الترمذي في التفسير حديث رقم “3286”، وليس عندهم كلمە “ذاهب” والذي يظهر أنها من قول قتادە فقد نقل ذلك عنه ابن كثير في تفسير سورە القمر وقد أشار ابن كثير رحمه الله عند تفسير هذه الآيە إلى طرق هذا الحديث فراجعه،
واته: یەكەم دابەزینی سورەتی قەمەر تەنها دوو ئایەت بوو، ئایەتی یەكەم و دووەم)، ئەوەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی سوڕەتەكە بەچەند قۆناغێك دابەزیوە هەروەك ئاشكرایە لە فەرموودەكەدا خاتوو عائیشە ناڵێ سوڕەتەكە دابەزی لە كاتێكدا من كچێكی بچووك بووم یاریم دەكرد ، بەڵكو دەڵێ ئایەتی 46 دابەزی لە كاتێكدا من كچێكی بچوك بووم یاریم دەكرد ، پاشان خاتوو عائیشە ئەگەر بیەوێ سوڕەتەكە بە یەكێك لە ئایەتەكانی ناو بنێ ئەوا بەناوی ئایەتی یەكەم ناوی دەنێ نەك بەناوی ئایەتی 46 ، ناوی دەنێ سورەتی (اقتربت) یان سورەتی (اقتربت الساعە) لەبەر ئەوەی ئەوە ئەو ناوەیە كە سورەتەكە پێی ناسراوە لەلای هاوەڵەكان هەروەك لە صەحیحی موسلیم هاتووە ، كەواتە بەكورتی: هیچ رێگرێك نیە لەوەی خاتوو عائیشە ئایەتی 46ی گوێ لێبووبێ پێش كۆچكردن بە سێ یان چوار ساڵان.
گومانی پێنجەم : (حدثنا إبراهيم بن موسى حدثنا هشام بن يوسف أن ابن جريج أخبرهم قال أخبرني يوسف بن ماهك قال إني عند عائشە أم المۆمنين قالت لقد أنزل على محمد صلى الله عليه وسلم بمكە وإني لجاريە ألعب” بل الساعە موعدهم والساعە أدهى وأمر” )
واته: ( لە مەككە لە كاتێكدا من كچێكی بچووك بووم یاریم دەكرد ئەوە هاتە خوارەوە بۆ سەر محمد [بل الساعە موعدهم والساعە أدهیٰ وأمر] القمر: 46 )
ئەم بەناو توێژەرانە دەڵێن عائیشە دەڵێ كاتێك ئایەتەكە دابەزی من جاریە بووم ، جاریە كێیە؟ كیژۆڵەیەكی تازە پێگەیشتووە ، یانی كچی یانزە ساڵان.. دوانزە ساڵان.. لەو بابەتانە، نەك چوار و پێنج ساڵان.
باشە ئەی بەناو توێژەر چی بكەین لە فەرموودەی پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر) سەبارەت بە خۆپاككردنەوە لە میزی منداڵی شیرەخۆری كوڕ و كچ
قال النبي (يغسل من بول الجاريە ويرش من بول الغلام )
واته: (میزی جاریە دەشورێ و میزی منداڵی كوڕ بەئاو دەڕشێندرێ). ئا ئەوەتا پێغەمبەر منداڵى كچی شیرەخۆر بە جاریە ناو دەبا كەواتە دەكرێ كچ تەمەنی پێنج ساڵ بێ و یاری بكاو پێی بوترێ جاریه.
هەروەها دایە عائیشە دەڵێت 🙁 إذا بلغت الجاريە تسع سنين فهي امرأە)
واته: (کاتێک کیژۆلە تەمەنی گەیشت بە ۹ساڵ ئەوە ناودەبرێ بە ژن). دەبێ بزانین عەرەب بەفراوانی وشەی جاریەی بەكار هێناوە بۆ هەر كەنیزەكێك.
گومانی شەشەم: (حدثنا يحيى بن بكير حدثنا الليث عن عقيلقال ابن شهاب فأخبرني عروە بن الزبير أن عائشەرضي الله عنها زوج النبي صلى الله عليه وسلم قالت لم أعقل أبوي قط إلا [ ص: 804 ] وهما يدينان الدين وقال أبو صالح حدثني عبد الله عن يونس عن الزهري قال أخبرني عروە بن الزبير أن عائشە رضي الله عنها قالت لم أعقل أبوي قط إلا وهما يدينان الدين ….)
واته: (خاتوو عائیشە دەڵێ دایك و باوكمم نەبینیوە و هەست پێنەكردووە مەگەر بە موسوڵمانی نەبێ…)
ئەوەش پێش یان لەكاتی كۆچكردنی موسڵمانان بۆ حەبەشە بووه، باشە منداڵ كەی هەست دەكا و شتەكان لێك جیادەكاتەوە ، من گریمانە دادەنێم كە لەتەمەنی 5 ساڵی هەست دەكا ، واته: پێش كۆچكردنی موسڵمانان بۆ حەبەشە یان لە كاتی كۆچكردنەكە تەمەنی پێنج ساڵان بوو ، كۆچكردنی موسڵمانان بۆ حەبەشە بە كۆ دەنگی كە هیچ ڕاجیاوازی لەسەر نیە لە ساڵی پێنجەمی پێغەمبەرایەتی روویدا ، هەر ئەوەش بێگومان قسەی ئیسلام بەحیریە بەڵام ڤیدیۆكەمان نەهێنا بۆ رەچاوكردنی كات، ئەو فەرموودەیەی ئەوان دەیهێننەوە فەرموودەیەكی درێژە بەڵام ئەم بەناو توێژەرانە تەنها بەشێکی کەمیان هێناوە ، تەواوی فەرموودەکه ( حدثنا يحيى بن بكير حدثنا الليث عن عقيلقال ابن شهاب فأخبرني عروە بن الزبير أن عائشەرضي الله عنها زوج النبي صلى الله عليه وسلم قالت لم أعقل أبوي قط إلا [ ص: 804 ] وهما يدينان الدين وقال أبو صالح حدثني عبد الله عن يونس عن الزهري قال أخبرني عروە بن الزبير أن عائشە رضي الله عنها قالت لم أعقل أبوي قط إلا وهما يدينان الدين ولم يمر علينا يوم إلا يأتينا فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم طرفي النهار بكرە وعشيە فلما ابتلي المسلمون خرج أبو بكر مهاجرا قبل الحبشە حتى إذا بلغ برك الغماد لقيه ابن الدغنەوهو سيد القارە فقال أين تريد يا أبا بكر فقال أبو بكر أخرجني قومي فأنا أريد أن أسيح في الأرض فأعبد ربي قال ابن الدغنە إن مثلك لا يخرج ولا يخرج فإنك تكسب المعدوم وتصل الرحم وتحمل الكل وتقري الضيف وتعين على نوائب الحق وأنا لك جار فارجع فاعبد ربك ببلادك فارتحل ابن الدغنە فرجع مع أبي بكر فطاف في أشراف كفارقريش فقال لهم إن أبا بكر لا يخرج مثله ولا يخرج أتخرجون رجلا يكسب المعدوم ويصل الرحم ويحمل الكل ويقري الضيف ويعين على نوائب الحق فأنفذت قريش جوار ابن الدغنە وآمنوا أبا بكر وقالوا لابن الدغنە مر أبا بكر فليعبد ربه في داره فليصل وليقرأ ما شاء ولا يۆذينا بذلك ولا يستعلن به فإنا قد خشينا أن يفتن أبناءنا ونساءنا قال ذلك ابن الدغنە لأبي بكر فطفق أبو بكر يعبد ربه في داره ولا يستعلن بالصلاە ولا القراءە في غير داره ثم بدا لأبي بكر فابتنى مسجدا بفناء داره وبرز فكان يصلي فيه ويقرأ القرآن فيتقصف عليه نساء المشركين وأبناۆهم يعجبون وينظرون إليه وكان أبو بكر رجلا بكاء لا يملك دمعه حين يقرأ القرآن فأفزع ذلك أشراف قريش من المشركين فأرسلوا إلى ابن الدغنە فقدم عليهم فقالوا له إنا كنا أجرنا أبا بكر على أن يعبد ربه في داره وإنه جاوز ذلك فابتنى مسجدا بفناء داره وأعلن الصلاە والقراءە [ ص: 805 ] وقد خشينا أن يفتن أبناءنا ونساءنا فأته فإن أحب أن يقتصر على أن يعبد ربه في داره فعل وإن أبى إلا أن يعلن ذلك فسله أن يرد إليك ذمتك فإنا كرهنا أن نخفرك ولسنا مقرين لأبي بكر الاستعلان قالت عائشە فأتى ابن الدغنە أبا بكرفقال قد علمت الذي عقدت لك عليه فإما أن تقتصر على ذلك وإما أن ترد إلي ذمتي فإني لا أحب أن تسمع العرب أني أخفرت في رجل عقدت له قال أبو بكر إني أرد إليك جوارك وأرضى بجوار الله ورسول الله صلى الله عليه وسلم يومئذ بمكە فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم قد أريت دار هجرتكم رأيت سبخە ذات نخل بين لابتين وهما الحرتانفهاجر من هاجر قبل المدينە حين ذكر ذلك رسول الله صلى الله عليه وسلم ورجع إلى المدينە بعض من كان هاجر إلى أرض الحبشە وتجهز أبو بكرمهاجرا فقال له رسول الله صلى الله عليه وسلم على رسلك فإني أرجو أن يۆذن لي قال أبو بكر هل ترجو ذلك بأبي أنت قال نعم فحبس أبو بكر نفسه على رسول الله صلى الله عليه وسلم ليصحبه وعلف راحلتين كانتا عنده ورق السمر أربعە أشهر)
فەرموودەكە بە كورتی واتا دەکەین : (كە ئەبوبەكر (رەزای خوای لەسەر) بەتەنیا كۆچی كرد بۆ حەبەشە لە رێگادا چاوی كەوت بە كەسێك بەناوی ئیبن دەغینە یان ئیبن دوغوننە و پێی وت بگەڕێوە خواپەرستی خۆت بكە من پارێزگاریت لێدەكەم، مەرجی قوڕەیش ئەوە بوو كە ئەبوبەكر بەئاشكرا نوێژ نەكاو قورئان نەخوێن، ئەبوبەكر گەڕایەوە بەڵام نەیتوانی قورئان و نوێژ بشارێتەوە و قوڕەیش داوایان لێكرد پابەند بێ بە مەرجەكان یان لە ژێر پارێزگاری ئیبن دوغوننە بێتە دەرەوە ئەبوبەكر ئەوەی هەڵبژارد كە لەژێر پارێزگاری ئەودا بچێتە دەرەوە هەرچەندە دووچاری ئازار دەبووەوە ، لێرەدا پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر) بە هاوەڵەكانی وت كە شوێنی نوێی كۆچكردنی موسوڵمانانی بینیوە ، لەو كاتەدا ئەوانەی لە حەبەشەدا بوون گەڕانەوە بۆ مەدینە…)
فەرموودەكە باسی كۆچكردنی موسڵمانان ناكا بۆ حەبەشە، فەرموودەكە باسی هەوڵدانی ئەبوبەكر دەكا بۆ كۆچكردن بەتەنیا بۆ حەبەشە، كۆچكردنی حەبەشەش لەساڵی پێنج دەستی پێكرد و كۆتایی نەهات تا ئیزن درا بە كۆچكردن بۆ مەدینە، وە ڕوونە لەهەمان فەرموودەدا كە هەوڵی ئەبوبەكر بۆ كۆچكردن بۆ حەبەشە پێش كۆچكردن بوو بۆ مەدینە بە ماوەیەكی كەم، لەبەر ئەوەی ئەبوبەكر گەڕایەوە بۆ مەككە و بەئاشكرا قورئانی خوێند و مژدە لە پێغەمبەرەوە هات كە كۆچكردنی ئەو جارە بۆ مەدینە دەبێ، وە ئەوانەی كۆچیان كردبوو بۆ حەبەشە دەستیان كرد بە كۆچكردن بۆ مەدینە ، ئەو بەشە ئەوەیە كە نە ئیسلام نە دكتۆر تاریق قسەیان لەسەر نەكرد، خوا بكا بە ئەنقەست نەیانشاردبێتەوە ، كەواتە هەوڵدانی ئەبوبەكر بۆ كۆچكردن بۆ حەبەشە پێش كۆچكردن بۆ مەدینە بوو بە ماوەیەكی كەم نەك ساڵی پێنج هەر وەك وادەڵێن ، ئەوەی كە مایەی شێت كردنە! ئەوەیە كە هەموو ئەو قسانە دەكەن تا بگەن بەوەی خاتوو عائیشە شووی كرد بە پێغەمبەر لە تەمەنی 18 ساڵ یان 19 ساڵی یان 20 ساڵی .
گومانی حەوتەم : وەک دەیانبینی هەر یەكێك لەو بەناو توێژەرانە دەچێ لە كتێبێك ڕیوایەتێكی لاواز دەهێنێ لەسەر تەمەنی فاتیمە، كاتێكیش لەگەڵی دەڕۆی دەبینی تەمەنی عائیشە لەكاتی شووكردنی بە پێغەمبەر دەبێتە 14 ساڵ یان 15 ساڵان، باشە تۆ بەم شێوەیە خۆت بەدرۆ دەخەیتەوە..! لەسەر یەك تەمەن جێگیر بن هەر کاتێک دێنە سەر تەمەنێک، لێرەدا ئەم بەناو توێژەرانە دەڵێن ، بەپێی قسەی ابن حجر لە کتێبی الٳصابە فاتیمەی کچی پەیامبەر لەدایک بووە لەو کاتەدا کە کعبە نۆژەن دەکرایەوە ، وەپەیامبەر لەم کاتەدا 30 ساڵ بووە ، وە هەر بەپێی قسەی ابن حجر دایە عائیشە پێنچ ساڵ بچوک تربووە لەفاتیمە کەواتە کاتێک پەیامبەر 40 ساڵبووە کە دایە عائیشە لەدایک بووە، وە هەمووان دەزانین کە پەیامبەر ۱3 ساڵ لە مەککە مایەوە پاشان چوو بۆ مەدینە کەواتە عائیشە ۱8 ساڵ بووە کاتێک شووی بەپامبەر کردووە.
وەڵام: سەرەتا هیچ گێردراوەیەکی دروست نیە بە سەنەدێکی ڕاست و دروست باس لە تەمەنی فاتیمە بکات بەڵکو تەنها قسەی سەر زارە ، زانایان هێناويانە هەر بۆیە ناکۆکی هەیە لەنێوان زانایان لەسەر تەمەنی فاتیمە ، هەروەک ابن حجر خۆی لەکتێبەکەی باس لە ناکۆکی زانایان دەکا لەم بارەیەو دەڵێت : (“…واختلف في سنە مولدها فروى الواقدي عن طريق أبي جعفر الباقر قال قال العباس ولدت فاطمە والكعبە تبنى والنبي صلى الله عليه و سلم بن خمس وثلاثين سنە وبهذا جزم المدائني ونقل أبو عمر عن عبيد الله بن محمد بن سليمان بن جعفر الهاشمي أنها ولدت سنە إحدى وأربعين من مولد النبي صلى الله عليه و سلم وكان مولدها قبل البعثە بقليل نحو سنە أو أكثر وهي أسن من عائشە بنحو خمس سنين …”)
واته: (ناکۆکی هەیە لە ساڵی لەدایکبوونی فاتیمە ، لە وەختی گێردراوەتەوە فاتیمە لەدایک بووە لەوکاتەی کعبە نۆژەن دەکرایەوە وە پەیامبەر تەمەنی 30ساڵ بوو ، بەڵام جعفر الهاشمی دەڵێت “فاتیمە لە دایک بوو لەو کاتەدا پەیامبەر تەمەنی 4۱ ساڵ بوو وە لەدایک بوونی فاتیمە پێش هاتنی وەحی بووە بە ماوەیەکی کەم ساڵێک یان زیاتر بووە وە لە عائیشە گەورەترە بە 5 ساڵ ، کەواتە گەر ئێمە سەیری بیروڕا جیاوازەکان بکەین ئەبینین کە هەندێک لە زانایان وتویانە تەنها یەک ساڵ پێش هاتنی وەحی لەدایک بووە ، گەر بەم شێوازەبێ دایە عائیشە پێنچ ساڵ لەو بچووکتر بێ کەواتە کاتێک شووی کردووە بە پەیامبەر ۹ساڵ بووە چونکە گەر پەیامبەر ۱3ساڵ لە مەککە بوو بێ و تەمەنی دایە عائیشەی لە چوار یان پێنجی هیجری بێ کەواتە دەکا ۹ ساڵ).
هەروەها امام زەهەبی لەکتێبی “سير أعلام النبلاء”دەربارەی لەدایک بوونی فاتیمە دەڵێت : (“مولدها قبل المبعث بقليل .”)
واته: (لەدایکبوونی پێش هاتنی وەحی بوو بەماوەیەکی کەم )
کەواتە ئەوەی هێنایان بو بەڵگە بەسەر خۆیانەوه، نەوەک ببێت بە بەڵگە بۆیان ، چەند گومانێکی ئاوا سادە ماون دەربارەی ئەم بابەتە بەڵام پێویست ناکا وەڵام بدرێتەوە چونکە بابەتەکە زۆر ڕوون و ئاشکرایە ، ئەو بەناو توێژەرانە هەر بە زۆری ویستوویانه بیسەلمێنن كە عائیشە (خوا لێی رازی بێ) تەمەنی گەورە بوو..! ، هاتن بە بژاركردن و ئەو ڕیوایەتانەیان هەڵبژارد كە خزمەت بە هەوەس و فیكرەكەیان دەكا و بەراوردیان پێكرد لە نێوان تەمەنی عائیشە و ئەسما‌ء یا تەمەنی فاتیمەو تەمەنی عائیشە ، هەندێك دەڵێ زەهەبی، هەندێك ابن حەجەر، هەندێك دەڵێ ابن كەسیر وتی، هەندێك ابن اسحاق و هەندێك تەبەڕی ، لەگەڵ ئەوەی كۆدەنگی زانایان و ئەهلی عیلم بەبێ هیچ ڕاجیاوازیەك ، لە نێوانیاندا ئەوانەی ناومان هێنان، لەسەر ئەوەیە كە پێغەمبەر چووەتە لای عائیشە لەتەمەنی نۆ ساڵی ، فەرموودەیەك دەگرێ بەسەنەدەوە لە پێغەمبەرەوە و دەڵێ لاوازە و دەچێ هەندێ ریوایەت دێنن بە بێ سەند دەیەوێ ریوایەتێکی (متواتر)ى پێ رەتکاتەوە.

گفتووگۆیەکی ژیرانەو زانستیانه‌
دەربارەی شووکردنی دایە عائیشە لە ۹ ساڵيدا :
لێرەدا گفتوگۆ لەسەر فەرموودەكە دەكەین لە لایەنی ژیرییەوە چونکە لەسەرەتا ئەوەمان سەڵماند کە ۹ ساڵبووە کاتی شووکردنی ، سەرەتا لەڕووی زانستیەوە مرۆڤ دەتوانێ هاوسەرگیری بكا بە گەیشتن بە تەمەنی باڵغ بوون ، وە پێناسەی زانستی باڵغ بوون بریتیە: (“لە ماوەیەكی گەشەكردنی جنسی و جەستەیی كە ئافرەت تیایدا توانای منداڵ بوونی هەیە “)
زانستیەن لە هەموو سەرچاوە زانستیەکانی تەمەنی بالغ بوونی کچ لە 8 ساڵی تا ۱3 ساڵیە ، وە هی کوڕیش لە ۹ ساڵی تا ۱4 ساڵیە ، بەپێی ئەم سەرچاوە زانستیانە ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە منداڵ گەیشتە تەمەنی بالغ بوون ئەوە لەڕووی فسیولوجیا ئامادەیە بۆ جووت بوون.

بفەرموون لەگەڵ دەقە ئینگلیزیەکە :
(signs of puberty begin 8-13 years of age in girls and 9-14 years in boys ).
هەروەها بەپێی رێکخراوی جیهانی (WHO) تەمەنی باڵغ بوون لەنێوان 10 ساڵ بۆ ۱۹ ساڵە :
efining terms. The World Health Organization (WHO) defines adolescents as those people between 10 and 19 years of age. The great majority of adolescents are, therefore, included in the age-based definition of “child”, adopted by the Convention on the Rights of the Child,4 as a person under the age of 18 years. Other overlapping terms used in this report are youth (defined by the United Nations as 15–24 years) and young people (10–24 years), a term used by WHO and others to combine adolescents and youth .
وه ‌لە ساڵی 2011 تا 20۱3 لە ئەمریکا پێوەندی سێکسی بەشێوەی نایاسایی دەکرا بەرێژە سەدا 44 لە کچان وە بەڕێژەی سەدا 4۹ لە کوڕان :
In 2011–2013, among unmarried 15–19-year-oldS, 44% of females and 49% of males had had sexual intercourse.2 These levels have remained steady since 2002 .
وە ئەگەر لە ئێستادا سەیری هەندێک وڵات بکەین دەبينین کە تەمەنی رێگادان بە شوکردن زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەمانەی ڕەخنە لەتەمەنی دایە عائیشە دەطرن کەچی ناتوانن ڕەخنە لەمانە بگرن، بۆنموونە:
ویلایەتی ماساچوستسی ئەمریكی رێگەدەدات بە شووكردنی كچ لە تەمەنی 12 ساڵیەوە .
ویلایەتی نيوهامبشير رێگەدەدات بە شووكردنی كچ لە تەمەنی 13 ساڵیەوە
بەپێی ماڵپەری independent: 200 هەزار منداڵ لەئەمریکا لەتەمەنی بچوکیدا شووی کردووه، سەرچاوەی ، More than 200,000 children married in Us over the last 15 years
هەر بەم بۆنەوە ئەوە تێكڕای تەمەنی باڵغ بوونە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان تەمەنی 9 ساڵ تەمەنێكی زۆر ئاساییە بۆ باڵغ بوونی كچ بەتایبەتی ئەگەر لەو ناوچانە دەژیا كە نزیكە لە هێڵی پشتێنی زەوی .
هەروەها رۆژنامەی گاردیانی بەریتانی : بابەتێکی زانستی بڵاو کردەوە لە ماڵپەڕی فەرمی خۆی تیایە ئەوە دەخاتە ڕوو کچ لە 8 ساڵی یان ۹ ساڵی بالغ دەبێ ، هەروها دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ كتێبی (جۆن بانكرۆفت) كە تایبەتمەندە لە زانستی جنس (Human sexuality problems)
هەروەها دەتوانن كتێبی دكتۆرەیەكی بەناوبانگ بخوێننەوە كە تایبەتمەندە لە بواری تەندروستی ئافرەت ناوی (كریستیان نۆرپرۆب)ـە ، Mother –daughterWisdom …
هێشتا وا دەزانین كە تەمەنی 9 ساڵ تەمەنێكی كەمێك ناخۆش و نەگونجاوە بۆ شووکردن ، وەرن با بچین بۆ رۆژئاوا كە بەداخەوە بووە بەڕاستەیەك كە ڕاست و هەڵەی پێ دەپێوین ، لە سەدەی 11 (ئۆڕاكا)ی شاژنی قەشتالە و لیۆن شووی كرد لە تەمەنی 8 ساڵی لە سەدەی 12 (فیلیپ ئۆغستس)ی دووەم پاشای فەڕەنسا هاوسەرگیری لەگەڵ (ئیزابێل) كرد كە تەمەنی 10 ساڵ بوو ، ژوانی شاژنی سەقەلیە شووی بە ولیەمی دووەم كرد لە تەمەنی 11 ساڵی ، هەروەها بۆ جەماعەتە تەنویریەكان كە شەیدای هەڵمەتی فەڕەنسی و بەردی رەشید و روناكبیری و ناپلیۆن ، حەز دەكەم پێیان بڵێم كە یاسای ناپلیۆن لە فەڕەنسا تەمەنی زیناكردنی بە رەزامەندی دیاری كردبوو بە 11 ساڵا ، پاشان بەرز كرایەوە بۆ 13 ساڵ
وە ئێستا لە ویلایەتی مینیسۆتای ئەمریكی كچ دەتوانێ زینا بكا لە تەمەنی 13 ساڵ بە هێزی یاسا مادەم جیاوازی تەمەن زیاتر نەبێ لە چوار ساڵ
لە ئەلمانیا و ئیتالیا و نەمسا 14 ساڵە، لە فەڕەنسا و سوید و دانیمارك و یۆنان 15 ساڵە
تا ساڵی 1885 تەمەنی زیناكردن بە رەزامەندی لە زیاتر لە نیوەی ویلایەتە ئەمریكیەكان 10 ساڵ بوو
تەمەنی زیناكردن بە رەزامەندی لە ویلایەتی دیلەوەر 7 ساڵ بوو ، لە ساڵی 1576 یاسای ئینگلیزی دەستكاری كرا بەوەی تەمەنی زیناكردن بە رەزامەندی لە 12 ساڵەوە دابەزێنرا بۆ 10 ساڵ و ئەو دۆخە سێ سەدە بەردەوام بوو
ماگناڵ فیرشفیلد پزیشكی پسپۆر لە زانستی جنسی لە سەرەتاكانی سەدەی 20 ، تێبینی تەمەنی زیناكردنی بە ڕەزامەندی كرد لە نزیكەی 50 دەوڵەت كە زۆربەیان لە ئەوروپا و دوو ئەمریكایەكە بوو ، بۆی دەركەوت لە 15 دەوڵەت تەمەنی 12 ساڵ دانرابوو ، لە 7 دەوڵەت 13 ساڵان، لە 5 دەوڵەت 14 ساڵان، لە 4 دەوڵەت 15 ساڵ ، وە سەرتان سوڕدەمێنێ كاتێك دەزانن كە بەناوبانگترین چیرۆكی خۆشەویستی رۆمیۆ و جولێت پاڵەوانەكەی جولێت تەمەنی 13 ساڵ یان 14 ساڵ بوو ، ئەوەی ڕۆمانەكە یا شانۆگەریەكە بخوێنێنتەوە دەبینێ كە دایكی جولێت بە جولێت دەڵێ: “كەواتە ئێستا بیر لە شووكردن بكەوە چونكە ئێستا لە فیرۆنا ئافرەتی بەشوو هەیە تەمەنیان لە تۆ بچووكترەو لە پلەو پایەیەكی بەرزیشن و بوونەتە دایك” ، وە گەر هەڵە نەبم لە حسێبكردندا من دایكی تۆ بووم لەو تەمەنەی كە تۆ تا ئێستا تیایدا كچێتیت ماوە..
لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا لە رۆمانیا ریفیكا ستانیسكۆ بوو بە بچووكترین داپیرە، لە تەمەنی 11 ساڵیدا سكی پڕبوو و كچەكەی لە تەمەنی 10 ساڵیدا سكی پڕبوو، ریفیكا دەڵێ كە ئەوە شتێكی زۆر باوە لە كۆمەڵگاكەیدا
لە راپرسیەكی گۆڤاری (بلیس)ی بەریتانی لەسەدا 83 ی بەشداربووان وتیان كە سێكسیان كردووە پێش تەمەنی 16 ساڵی ، لەسەدا 12 وتیان كە سێكسیان كردووە پێش تەمەنی 12 ساڵی ، لە كاتی ئێستادا تەمەنی هاوسەرگیری لە ئیسپانیا 14 ساڵە
خافییر فاجاردۆ مامۆستای یاسا لە زانكۆی ناڤاڕا دەڵێ كە كەمی تەمەنی هاوسەرگیری لە ئیسپانیا شتێكی نامۆ نیە ، لەبەر ئەوەی زۆربەی ئەوڕوپیەكان لە كۆنەوە هاوسەرگیریان دەكرد هەر كاتێك دەگەیشتنە تەمەنی توانای منداڵ بوون ، وە دەڵێ ئەو كچەی كە ئێستا لە تەمەنی 14 ساڵی وەك منداڵێك سەیر دەكرێ ، پێش سەدەیەك ئافرەتێكی كاركەر و بەرپرس بوو لە خێزانێك
ئارسەر سێكن لە كتێبی what’s wrong in america دەڵێ كە هاوسەرگیری لەسەر ئاستی جیهان لە كۆندا لە تەمەنی باڵغ بوون ئەنجام دەدراو ، بابەتەكە ملكەچی دابوونەریتە عەشایەریەكان یان بڕیاری خێزان بوو
لەبەر ئەوە تەمەنی هاوسەرگیری لە زەمانی پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر) تەمەنێكی زۆر ئاساییە لە كۆمەڵگایەكی سادەی دوور لە ئاڵۆزی كە سیستەمێكی خوێندنی رێكو پێكی تیا نەبووەو پێویستی بە خیبرە و پسپۆری دیاریكراوو تایبەت نیە لە مامەڵەكردندا.
كۆمەڵگایەك كە جەنگاوەر قبوڵ دەكا لە جەنگدا بە تەنها گەیشتنی بەتەمەنی باڵغ بوون و ئوسامەی كوڕی زەید شمشێر هەڵدەگرێ و سەركردایەتی سوپای موسڵمانان دەكا لە كاتێكدا تەمەنی لە دەوری 18 ساڵە ئەوەی كە سەیرە رۆژئاوا پارێزگاری لە زینا دەكا بە هێزی یاسا لە تەمەنی 12و 13و 14 ساڵیدا و ڕێ بە كچ دەدا پەیوەندی نا شەڕعی دابنێ لەگەڵ گەنجێك یان دووان، بەبێ هیچ پابەندیەك و لە هەمان كاتیشدا رێگری دەكا لە كچ بە دانانی پەیوەندیەكی شەرعی لەگەڵ پیاوێكی خاوەن بەرپرسیارێتی بە مارەیی و ئەرك بەرامبەر دادگا ، لە ئیسلامدا كەسێكی باڵغ بەرپرسە بەرامبەر خوای گەورە لە هەموو كارەكانی و قبوڵ نیە بەو كەسە بڵێین منداڵە و بەرژەوەندی خۆی نازانێ ، مامەڵەكردن لەگەڵ تەمەنی هاوسەرگیری وەك ئەوەی ڕاستیەكی زانستی جێگیر بێ بیرۆكەیەكی هەڵەیە ، ئەگەر بێتو جیهانی پێشكەوتوو كە گروپی تەنویریەكان پێی سەرسامن تا ئێستا كۆك نین نە لەسەر یەك تەمەن بۆ هاوسەرگیری و نە یەك تەمەن بۆ زیناكردن بە رەزامەندی.

پوختەی بابەت:
۱- فەرموودەکان (متواتر)ن دەربارەی ئەوەی کە دایە عائیشە لە ۹ساڵی شووی بە پەیامبەر کردووە هیچ کەسێک ناتوانێ ڕەتی کاتەوە لە ڕووی ڕاستی بابەتەکەوە وە هێزی ئایەتەکە لە قورئان چونکە قورئان متواترە بە هەمان شێوەش ئەم بابەتەش متواترە
2- پاشان هیچ یەکێک نەهاتووە بە پەیڕەوی زانایان ڕەخنەی گرتبێت لەم ڕیوایەتانە ، وە لە هەموو ڕووێکەوە باسی لێوە بکات ، نەخێر بەڵکوو هەر هەموویان بە پەیڕەوی کەسي پەیڕەو شێواوەکان لێکۆلینەوەکەی خۆیان ئەنجامداوه.
3- گێڕاوەی مێژوویی یان گێڕدراوەی زەعیف ناتوانێت گومان بخاتە تەمەنی دایە عائیشە چونکە فەرموودەیەکی سەحیح ی متواترە.
4- کۆدەنگی زانایانی مێژوو لەسەر ئەوەیە کە تەمەنی دایە عائیشە ۹ساڵبووه لەکاتی شووکردنی .
0- دایە عائیشە پێش پەیامبەر خوازبێنی کرابوو بۆ کەسێکی تر هەروەک لەسەرەتا باسمان کرد.
٦- گەر بەشێوەیەکی زانستیانە سەیری بابەتەکە بکەین بینیمان زانست دەڵێت لە 8 ساڵی یان ۹ ساڵی کچ باڵغ دەبێ و پێ دەگا ئامادەیە بۆ شووکردن.
۷- وە بەهیچ شێوەیک گومان نەخراوەتە پاڵ پەیامبەر لەسەردەمی خۆی لەم بارەیەوە، کەواتە بابەتێکی دروست بووە لەو سەردەمە کێشەی نەبووە.
8 -سەلماندمان تا ئەم کۆتاییانە کچ وە بگرە شاژنەکانیش لەتەمەنی ۹ساڵی شوویان کردووە .
۹- بۆ باسی ئەم کیژۆڵانە ناکەن کە لە ئەوروپا دەست درێژی سێکسیان دەکرێتە سەر، هاتوون بەم بابەتەتان گرتووە بەدەستەوه، کەچی ڕوونمان کردەوە بە هەموو پێوەرێک شتێکی ڕاست بووە و دوورە لە هەڵەوه.
10- کۆتا قسە ئەوەیە ئایە ئێوە ناڵێن ئازادی…ئازادی…ئازادی…؟!، دەی ئەوە ئازادی نێوان دوو کەسە پەیامبەرمان و عائیشە هەردووکیان ڕازین بەم شووکردنە تۆ بۆچی بە زۆر دەتەوێ خۆت لەم باتە هەڵقورتێنی ؟!.
11_ بۆچی له‌و ته‌مه‌نه‌دا: گومانی تێدا نیه‌ که‌ دایکمان عائیشه‌ چواره‌م گه‌وره‌ترین و مه‌زنترین گێڕه‌‌وه‌ی حه‌دیسه‌ ، ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌ر (ﷺ) ده‌فه‌رموێت:”نیوه‌ی دینتانی لێ وه‌ربگرن”. ده‌ی هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ په‌روه‌ردگار بۆ په‌یامبه‌ر ئه‌و زه‌واجه‌ی ڕێکخستووه‌، چون مه‌علومه‌ که‌ له‌و ته‌مه‌نه‌دا توانای وه‌رگرتن و له‌به‌رکردنی حه‌دیس ئاسانتر و باشتره‌ ، وه‌ سه‌هلتریشە و ئه‌ولاتريش ئه‌وه‌یه‌ که‌ خۆی له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ردا (ﷺ) بژی و پرسیاری لێ بکات بابەتەکانی بە جوانی بۆ ڕوون ببیَتەوە تا بۆ خەڵکیشى ڕوون بکاتەوە.
هه‌مووشمان ده‌زانین له‌ دوای په‌یامبه‌ر گه‌ر یاوه‌ران (خوا لێیان ڕازی بێت) کێشه‌یه‌کیان هه‌بوایه‌ یا شتێک لایان ڕوون نه‌بوایه‌ ده‌چوون بۆلای کێ.؟، بێ هیچ ئەملاو ئەولا بۆ لای دایکمان عائیشه‌ (ڕه‌زای خوا له‌سه‌ری)‌ دەچوون.
12- بیریشتان نەچێت: کە ئه‌مە خۆی له‌خۆیدا وه‌ڵامێکه‌ بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌ڵێن ئافره‌ت له‌ ئیسلامدا ته‌نها کاری به‌خێوکردنی منداڵه‌، نازانن که‌ دایکمان عائیشه‌ خۆی مه‌زنترین داعی ئافره‌ته‌ بۆ ڕێبازی یه‌کتایی په‌روه‌رێنی جیهانیان به‌درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ گشت سه‌رده‌مه‌کان.
13- لەوانەیە کەسی رەخنەگر لە مێژوو ئاشنا نەبێت، چونکە ئەگەر تەماشای مێژوو بکەیت دەبینیت چەندین کەس لەم تەمەنەدا (بگرە کەمتریش) شوویان کردوە و ژنیان هێناوە! ، چەندین کەس هەیە لەمێژودا کە ۱2 یان ۱4 یان 11 ساڵ لەدایکی بچوکترە ، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ کە دایکی لە 11ساڵی شووی کردووە ، تەنانەت داستانی ڕۆمیۆ و جولیێت کە بەداستانێکی گەورەی خۆشەویستی و عەشق دادەندرێت لە نێوان کوڕێکی 13 یان 14 ساڵ و کچێکی 12 ساڵدابووە (هەردووکیان پێگەشتووبوون و توانای زەواجیان هەبووە).
15- دوایی تۆ بەشێوەک وات لێکراوە کە ئەم شتانەت لا هەڵە بێت و خراپ بێت و ناشرین بیَ ، ئێمە پرسیارێک دەکەین زۆر ئاسانە: “ئایا کاتێک پێغەمبەر درودی خودای لێبێت عائیشەی هێنا ، ئایا کافرەکان بۆچی قسەیان نەکرد ..!؟” ، تا محمد (ﷺ) لای خەڵک لەکەدار بکەن و خەڵک قسەی لێ وەرنەگرن.!
لەگەڵ ئەوەشدا ئەوان دەیان ویست بەهەر شێوەک بێت محمد لەناو ببەن و شەهیدی بکەن و لە شەخسیاتی بدەن تا شوێنکەوتوانی زیاد نەکەن، کەواتە ئەوان بۆ قسەیان نەکرد …!؟ کەچی تازە بێ دینەکان کە کاری بەردەوامیان ئەوەیە گومانەکان لەلایەن قەشە و کڵێسەیان کۆپی پێست دەکەن و وەری دەگرن بەبێ هیچ شارەزایەک لەم بابەتە دەڵێن محمد زوڵمی کردووە کە عائیشەی هێناوە.!
16- ئایا بۆ ڕەخنە لەو خەڵکانە ناگیرێت کە لەم تەمەنە شوو دەکەن دەزانی بۆ! چونکە لەلای ئەوان نەریت و شوێنەکە ئاوایه، بۆیە لە سەردەمی پێغەمبەریش وابووە ، هەم سەردەمەکە جیاواز و هەمیش نەریت جیاواز بووە. دڵنیام ئەگەر خودی تۆی ڕەخنەگریش بگەڕێیتەوە ئەو سەردەمە ئەوا ڕاکەت دەگۆڕێت.