نوێ

سیستەمی سه‌رمایه‌داری چیه‌؟

جیاوازی نێوان ئابووری ئیسلامی و سەرمایەداری چییه؟
ئایا سه‌رمایه‌داری چارەسەره بۆ کێشەکانی دونیا و دادگەری فەراهەم دێنێ؟ یانیش کۆیلایەتییەکی نوێ؟
بانکی ئیسلامی چییه؟ ئایا جیهان پێویستی بە بانکی ئیسلامی هەیه؟؟
لۆریتا ناپلیۆنی چی دەڵێ لەبارەی ئابووری ئیسلامی؟

سه‌ره‌تا، سه‌رمایه‌داری چیه‌؟
دوور له‌ پێناسه‌ جوانكاریه‌كان، سه‌رمایه‌داری بریتیه‌ له‌ حوكمی سه‌رمایه‌ ، واتا كۆمپانیا گه‌وره‌كان و بانكه‌كان كۆنترۆڵی سیاسه‌تی وڵاتان ده‌كه‌ن و ستراتیژیه‌تی سیسته‌می جیهانی سه‌رمایه‌داری ئێستا داده‌نێن، له‌كاتێكدا هه‌ندێك وڵات شانازی به‌وه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ باجی گه‌وره‌ ده‌سه‌پێنن به‌سه‌ر گه‌وره‌ كۆمپانیاكان و دیاریكردنی كه‌مترین ئاستی كرێ وه‌ك بڵێی بێتاوانی خۆی و مافی مرۆڤ ده‌نوێنن،
خۆشحاڵه‌ به‌ دوور خستنه‌وه‌ ئه‌و كۆمپانیا رۆژئاوایانه‌ له‌ خه‌ڵكی ئه‌فریقیا و صین و هه‌ندێك وڵاتی تری هه‌ژار، كارمه‌ند له‌وێ به‌ موچه‌یه‌ك كارده‌كات كه‌ پێداویستیه‌كانی ژیانی پڕ ناكاته‌وه‌؛ له‌ كۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی ڕوودانی حاڵه‌ت گه‌لێكی خۆ كوشتن، له‌ كاتێكدا ئه‌م پاره‌یه‌ له‌و وڵاتانه‌یه‌ كه‌ خۆی وا پیشان ده‌دات كه‌ شان به‌ شان ده‌وه‌ستێت له‌گه‌ڵ مافه‌كانی مرۆڤ و دابه‌ش كردنی قازانجه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ر له‌ نوێ بازنه‌ی دوور خستنه‌وه‌یان دابڕێژێتەوه .

ناچینه‌ ناو قوڵایی سیستەمی قه‌رزدانی بانكه‌ تایبه‌ته‌كان لە وڵاته‌ گه‌وره‌كاندا، كه‌ وڵاته‌كان سوه‌كه‌ی ده‌ده‌ن به‌ به‌رز كردنه‌وه‌ی باج له‌سه‌ر میلله‌ت، هه‌روه‌ها رۆناچینه‌ ناو به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی بژێوی ژیان، به‌ جۆرێك كه ناگونجێت له‌گه‌ڵ به‌رزبوونی لاوازی موچه‌كان له‌ وڵاته‌ رۆژئاواییه‌كان.

به‌ڵام ئایا كۆیله‌كاری ئه‌وه‌ی باسمان كرد، ته‌نها له‌ وڵاته‌ هه‌ژاره‌كان ڕوو ده‌دات؟
له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كدا كه‌ ساڵی 2006 بڵاوكرایه‌وه‌ لەلایه‌ن خانمه‌ پرۆفیسۆر(نانسی ئه‌دله‌ر)، تێیدا تاوتوێی گۆرانكاریه‌كی گه‌وره‌ ده‌كات له‌ سیسته‌می جیهانی، و هه‌نگاونانی كۆمپانیا تایبه‌ته‌كان به‌ره‌و رامیاری وڵاته‌كان، ئه‌وه‌شی به‌ بیر هێنایه‌وه‌ كه‌ به‌رپرسیاریه‌تی ئه‌م كۆمپانیایانه‌ و ئامانجه‌كانیان جه‌خت كردنه‌ سه‌ر ده‌ستكه‌وته‌ دارایه‌كانی به‌ته‌نها تێپه‌ڕاندووه‌؛ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رپرسیاریه‌تیه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بێت، كه‌ ئێستا هه‌موو ئه‌م هێزه‌یان هه‌یه‌، وه‌ ده‌بێت نزیك بن له‌ گه‌ل و به‌شدار بن له‌ ده‌ستپێشخه‌ریه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ هێنانی هونه‌ر و هونه‌رمه‌ندان هه‌یه‌ بۆ دامه‌زراوه‌كان، لێره‌ مه‌به‌ستی له‌ هونه‌رمه‌ندان ئه‌وه‌یه‌: کەسانێکی خاوه‌ن عه‌قڵی داهێنەر، وه‌ك پرۆگرامسازه‌كان و دیزاینه‌ره‌كان و ئه‌ده‌بیه‌كان، ئه‌وان تاكه‌ كه‌سن كه‌ ده‌توانن سه‌ركه‌وتوو بن له‌ نێوان جه‌خت كردنه‌ سه‌ر ده‌ستكه‌وته‌ ماددیه‌كان و نێوان به‌رپرسیاریه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی.
كه‌واتا به‌ پێی بیر و ڕای خانمه‌ پرۆفیسۆر(نانسی ئه‌دله‌ر):هونه‌ر- به‌و واتایه – ته‌نها چاره‌سه‌ره‌ بۆ ئه‌و گۆرانكاریه‌، لێره‌ نموونه‌یه‌كی داوه‌ ئه‌ویش كۆمه‌ڵه‌ی(وول مارت)ی ئه‌مه‌ریكیه‌، كۆمپانیایه‌كی فرۆشتنی به‌ تاكه‌ چه‌ند به‌قاڵێكی به‌ربڵاوی هه‌یه‌ له‌ چه‌ندین وڵاتی جیهان، له‌ ساڵی 2006 ماوه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ – زیاتر له‌ ملیۆن و نیوێك كارمه‌ندی هه‌بووه‌، ڕیزبه‌ندیه‌كه‌ی 19 بوو له‌ جیهاندا له‌ ڕووی هێزی ئابووریه‌وه‌. ئه‌م ڕیزبه‌ندیه‌ ته‌نها بۆ كۆمپانیاكان نیه‌، به‌ڵكو بۆ حكومه‌ته‌كان هه‌روه‌ها، ئه‌وان پێشی(36)وڵاتیان داوه‌ته‌وه‌ له‌ ڕووی داهاتی ڕۆژانه‌وه‌، نووسه‌ر پێی وایه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر زلهێزه‌كانی وه‌كو ( وول مارت) هونه‌رمه‌ندان بهێنن بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ستراتیژیه‌ت و پرۆسه‌كانی داهاتووی بكات.
به‌ڵام ئایا خانمه‌ پرۆفیسۆر(نانسی ئه‌دله‌ر) كه‌ ئه‌م نموونه‌یه‌ پشتی حوشتره‌كه‌ی به‌ش به‌ش كردووه‌ بۆ چاره‌سه‌ره‌كان له‌ (چاكسازی سه‌رمایه‌داری به‌ هونه‌ر)؟

ئێستا له‌ 2006 ده‌چینه‌ ساڵی 2015، چ شتێك ڕووی دا له‌ (وول مارت) له‌ ماوه‌ی 9 ساڵ؟

له‌ ڕاپۆرتێك كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی (گاردیان) بڵاوكرایه‌وه‌، كارمه‌ندانی (وول مارت) پشووی نانی نیوه‌ڕۆ تێده‌په‌ڕێنن له‌ ئه‌مه‌ریكا؛ چونكه‌ پاره‌ی ته‌واویان پێ نیه‌ بۆ نان خواردن! یان له‌ هاوڕێكانیان ده‌دزن بۆ ئه‌وه‌ی نه‌مرن و بژین! هۆكاری ئه‌مه‌ش كه‌می كرێیه‌ و نا ره‌زایی له‌ ئه‌ركه‌كانیان ناچارن له‌به‌ر بژێوی ژیان! ئه‌مه‌ش بووه هۆی پەیدابوونی چه‌ندین وێستگه‌ی ناره‌زایی له‌نێو كارمه‌ندان.

لێره‌ ته‌نها پرسیارێكمان هه‌یه‌:
ئه‌وه‌ی نه‌توانێت (پارویه‌كی ژیان) دابین بكات بۆ كارمه‌نده‌كانی، نه‌توانێت ببێت به‌ به‌شێك له‌ كارمه‌نده‌كانی، سه‌ڕه‌رای ئه‌وه‌ی ببێته‌ به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگا وه‌ك ئه‌وه‌ی خانمه‌ پرۆفیسۆر(نانسی ئه‌دله‌ر) ده‌یخوازێت له‌ وڵاتێك كه‌ پێی ده‌وترێت وڵاتی مه‌زن وه‌كو ئه‌مه‌ریكا ئایا ده‌توانێت سیاسەت و ڕامیاریه‌ك جێبه‌جێ بكات كه‌ گه‌له‌كان ڕازی بكات و دادپه‌روه‌ری به‌رپا بكات؟

سەرچاوە:
Adler, N. (2006) The Arts & Leadership: Now That We Can Do Anything, What Will We Do?.Academy of Management Learning & Education 5(4):486-499.

Kasperkevic, J. (2015) ‘Poverty pay’ leads Walmart employees to skip lunch – or steal it from coworkers. The guardian

https://www.theguardian.com/business/2015/nov/12/walmart-workers-protest-wages-fast-for-15-stolen-lunches

جیاوازی چییه‌ له‌ نێوان سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و ئابووری ئیسلامیی؟

١- سه‌رمایه‌داری سیسته‌مێکی دانراوی ڕۆژئاوایه‌ بۆ باردۆخی ژیانی تاکه‌کانیان، له‌ کاتێکدا ئیسلام به‌رنامه‌ی وه‌دیهێنه‌ری جیهانیانه بۆ هەموو کاتێک و سەردەمێک دەگونجێ ، بۆنموونە سیستەمی سەرمایە داری ناتواندرێت کاری پێ بکرێ بۆ ماوی هەزار ساڵی تر کەچی یاساکانی ئیسلام ۱۳۰۰ساڵ کاری پێکراو بۆ هەموو کاتەکانیش دەگونجا ‌.

٢- ئیسلام واته‌ ملکه‌چ بوون بۆ ده‌ستوور و به‌رنامه‌ی په‌روه‌ردگاری جیهانیان، به‌ڵام سه‌رمایه‌داری ملکه‌چ بوونە بۆ چۆنییه‌تی کۆکردنه‌وه‌ و خه‌رجکردنییه‌تی پشتگوێ خستنی بەرژەوەندی گشتی وەرەچاو کردنی بەرژەوەندی تایبەتی.

٣- سه‌رمایه‌داری ئازادی ڕه‌ها به‌ خاوه‌ندارێتی سه‌روه‌ت و سامان ده‌دات، هه‌ر چه‌نده‌ له‌ ئیسلامدا ئازادی خاوه‌نداریکردنی ماڵ و سامان هه‌یه‌ به‌ڵام وابه‌سته‌ به‌ چه‌ندین ڕێسای ڕێکخراو و له‌ژێر چه‌تری “لا ضرر ولا ضرار” واته:‌ دروست نییە زیان نەبەخودی خۆت بگەینی نە زیان به‌هیچ لایه‌ک بگەینی.

٤- له‌ سه‌رمایه‌داریدا گرینگ کۆکردنه‌وه‌ی ماڵ و سامانه‌ بێ گوێدانه‌ ئه‌و هۆیانه‌ی له‌ ئیسلامدا حه‌رامکراون وه‌کو (سوو، قۆرخکاری، فێڵ و گزی)، له‌کاتێکدا ئیسلام به‌ توندی دژی ئه‌مانه‌یه‌.

٥- له‌ سه‌رمایه‌داریدا هه‌موو هه‌وڵێک و پێشبڕکێیه‌ک بۆ کۆکردنه‌وه‌ی سامانه‌ به‌ بێ بوونی هیچ سنوورێک، به‌ڵام له‌ ئیسلامدا له‌ پاڵ هاندانی خه‌ڵک بۆ کۆکردنه‌وه‌ی سامان له‌گه‌ڵیشیدا ڕێگرییان لێ ده‌کات له‌ پێشێلکردنی مافی هه‌ژاران و داڕوخاندیان له‌ڕووی ئابوورییه‌وه لە یابان بەهۆی ئەوەی کە خەلک کەم دەرامەتە ئەم هەلە هەڵ ئەقۆزنەوە بۆیە کاتێکی زۆر زۆر کاریان پێدەکەن و بەبرە پارەیەکی کەم بۆیە خەڵکانێک لەبەر ئەم هۆکاره و قورسی کارکانیان گیانیان لەدەست دەدەن

سەرچاوە

http://www.economist.com/news/business/21708721-new-report-shows-how-badly-japan-needs-labour-reform-overdoing-it

http://www.aljazeera.net/encyclopedia/economy/2008/12/7/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D9%85%D9%8A%D8%A9

http://www.alarabiya.net/ar/last-page/2016/10/16/-%D9%87%D9%84-%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B8%D9%81-%D8%B9%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%9F-%D9%8A%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86.html ‌.

٦- له‌ سه‌رمایه‌داریدا هیچ ده‌سته‌به‌رییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی بوونی نییه‌، وه‌کو زه‌کات، بۆ ڕاوه‌دونانی هه‌ژاری و ده‌ستگرتنیان به‌جۆرێ دووربن له‌ زه‌ره‌ر و زیان وه‌کو ئه‌وه‌ی له‌ ئیسلامدا هه‌یه‌، بگره‌ له‌بری ئه‌وه‌ سیسته‌می باج هه‌یه‌ که‌ گشتگیره‌ و هه‌موو که‌سێ ئه‌گرێته‌وه‌ به‌پێی ڕێژه‌ی به‌شداربوونی له‌ کایه‌ی ژیان.

٧- سه‌رمایه‌داری ئازادی ته‌واو ده‌دات به‌ خاوه‌ن سامان بۆ خه‌رجکردنی سامانه‌که‌ی له‌هه‌رشتێکدا دڵی ده‌یگرێت، له‌ کاتێکدا ئیسلام هه‌ر چه‌نده‌ ئازادی داوه‌ به‌ خه‌رجکردنی سامان به‌ڵام له‌ سنوورێکی شه‌رعی و دیاری کراودا، بۆ وێنه‌ حه‌رامی کردووه‌ پاره‌ و دارایی له‌ مادده‌ هۆشبه‌ره‌کان وقومار و کاری هه‌وه‌سبازیدا خه‌رج بکرێ.

٨- له‌ سه‌رمایه‌داریدا به‌رژه‌وه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌و سامانه‌ی وه‌کو میرات به‌جێ ده‌مێنێ هیچ به‌هایه‌کی بۆ دانه‌نراوه‌، به‌ڵام ئیسلام بایه‌خێکی گرینگی به‌و لایه‌نه‌داوه‌ جا چ له‌ ڕووی وه‌سیه‌ت کردنه‌وه‌ بێ یانیش چاکه‌ کردنه‌وه‌بێ، چونکه‌ که‌سی میرات جێهێڵه‌ر خۆی خاوه‌نداری شه‌رعی داراییه‌که‌یه‌تی.

٩- ئیسلام له‌ڕێی بوونی خوایه‌کی به‌ئاگا و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها سنوورێکی داناوه‌ بۆ تاکی باوه‌ڕدار تاوه‌کو ترسی خوا و ئومێدی پاداشت ڕێگری لێ بکات تاوه‌کو ته‌نها بیری لای کۆکردنه‌وه‌ی سامان نه‌بێ، به‌ڵام هیچ شتێکی وا له‌ سه‌رمایه‌داریدا نابینرێ، هه‌رچه‌نده‌ کۆمه‌ڵێ بانگه‌شی مرۆڤ بوون لێره‌و له‌وێ لای سه‌رمایه‌داران ده‌وروژێنرێ، به‌ڵام ده‌ره‌نجامێکی وه‌های لێوه‌ نه‌بینراوه‌.

١٠- یاسای سه‌رمایه‌داری به‌جۆرێ پێشبڕکێی له‌ نێو سه‌رمایه‌دارن دروست کردووه‌ که‌ هه‌ریه‌که‌ و هه‌وڵی که‌متر کردنه‌وه‌ی کرێی کرێکاران و زه‌وتکردن و ماف و حیساب بۆ نه‌کردنیان بده‌ن، له‌ کاتێکدا ئیسلام هه‌موو سته‌مێکی له‌ کڕین و فرۆشتندا یاساغ کردووه‌ و فه‌رمان ده‌کات به‌ پێدانی مافی کرێکاران به‌رله‌وه‌ی ئاره‌قی نێو چاوانیان وشکه‌وه‌ بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شدا ئیسلام مافی هه‌ڵبژاردن و ئازادی له‌کڕین و فرۆشتن دا به‌و شێوه‌یه‌ی زانایان ئاماژه‌یان بۆ کردووه‌ داناوه‌، و دژی هه‌موو کارێکه‌ که‌ جیاکاری و ئاژاوه‌گێڕی و ناکۆکی بخاته‌ نێوان تاکه‌کان.

١١- له‌ناو سه‌رمایه‌داریدا ئازادییه‌کی ڕه‌ها بوونی هه‌یه‌، به‌و مانایه‌ی له‌ پێناو هێشتنه‌وه‌ و ڕه‌واجدان به‌کاڵا و وه‌ده‌س خستنی سه‌رمایه‌ ئاماده‌ی گشت کارێکی قێزه‌ونن و لادان له‌ ئایین و تێکه‌ڵ بوونی بیروباوه‌ڕه‌ لاڕێکه‌ره‌کان به‌کارێکی ئاسایی ده‌بینن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌نجامه‌که‌یشی به‌ سته‌مکردن له‌ هه‌ژار و بێ ده‌ره‌تانه‌کان کۆتایی بێ،  به‌ڵام هه‌رچی ئیسلامه‌ ئازادییه‌کی هاوپێچ به‌ کۆمه‌ڵێ ڕێکاری شه‌رعی به‌ تاک و کۆمه‌ڵ ده‌دات بۆ پاراستنی مافه‌ که‌سیی و کۆیه‌کان.

١٢- سه‌رمایه‌داری له‌ ڕاڕایی و قه‌له‌قییه‌کی بێ وێنه‌دا گوزه‌رده‌کات، چونکه‌ هیچ کات له‌بیری ئه‌وه‌دا نین خوا ڕۆزی به‌خشه‌، قه‌له‌قییه‌که‌شیان ناوناوه‌ ته‌قینه‌وه‌ی دانیشتوان یان که‌می ئامرازه‌کانی ژیان و زیادبوونی پێویستییه‌کان، ئه‌وه‌ش وای کردووه‌ خه‌ڵکی به‌رده‌وام له‌ ترس و بیمی شه‌ڕ و نه‌خۆشی و کاره‌ساته‌کان ژیان بکه‌ن.

١٣- له‌ سه‌رمایه‌داریدا خۆشه‌ویستی و هه‌ست و سۆز و گیانی هاوکاری و ڕێز و ته‌بایی بوونی نییه‌، چونکه‌له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ کۆمه‌ڵگا دابه‌شده‌کات بۆ دوو چین، چینی سه‌رمایه‌داران و چینی هه‌ژاران، هه‌رچی چینی یه‌که‌مه‌ هه‌موو هه‌وڵێکیان بۆ کۆکردنه‌وه‌ی سامانه‌ جا به‌هه‌ر هۆیه‌ک بێت، و کارده‌که‌ن بۆ بره‌ودان به‌به‌رزکردنه‌وه‌ی نرخه‌کان و دروستکردنی پشێوی و لێک ترازاندنی په‌یوه‌ندی نێوان خه‌ڵکی. به‌ڵام هه‌رچی ئیسلامه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ کار بۆ دروستکردنی په‌یوه‌ندی ده‌دات له‌نێوان تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ له‌سه‌ر بنه‌مای خۆشه‌ویستی و لێبوورده‌یی و هاوکاری و سۆز و تێکه‌ڵاوی، به‌جۆرێ هه‌ر که‌سێ ئه‌وه‌ی بۆ خودی خۆی پێیخۆشه‌ و حه‌زی پێ ده‌کات ئه‌گه‌ر بۆ براکه‌یشی پێ خۆش نه‌بێ ئه‌وه‌ له‌ بازنه‌ی ئیسلامه‌تی وه‌ده‌ری دێنێت و به‌ ناکامڵی باوه‌ڕ هه‌ژمێری ده‌کات.

بانکی ئیسلامی چییه؟ ئایا جیهان پێویستی بە بانکی ئیسلامی هەیه؟؟

“جیهانی ئابووری ئیسلامی شێوازێکی جیاوازی هەیە ودژیەکی تیانیە، بیروڕایەکی پەسەندم هەیە کە مەبدەئی بیرۆکەی بانکە ئێسلامییەکان لە ووڵاتەکەمان جێبەجێ ئەکەین بە زووترین کات
ئەمە ئەوە ئەگەینێ کە ئێمە لە حاڵی حازردا بەدوای سیستمێکی نوێی سەرمایەداریدا ئەگەڕێین، شەریعەتی ئیسلامی گەیشتە ڤاتیکان
بەڕاستی شتێکی ناوازەیە، ئەبێ لە دواڕۆژدا بانکەکان پابەند بن بە یاساکانی ئیسلام”.
ئەمە داوای ڕۆژنامەی ئۆرسرفرتۆرۆ ڕۆمانۆیە
کە ووتەبێژی فەرمی پاپای ڤاتیکانە لێدوانەکانی پسپۆڕی ئابووری لۆرتیا ناپلیۆنی ئابڕووچوونێکی درووستکرد بە دیعایە کردنی بۆ ئیسلام تۆمەتبارکرا.

ئێمە لە جاددەی های ستریتین لە لەندەن
لەبەردەم یەکێ لە بانکەکان و ناوی هالی فاکسە
و خەریکە ئیفلاس ئەکات بەهۆی قەیرانی داراییەوە ئەیتوانی ئەو زەرەرانە نەکات گەر پابەند بوایە بە هەنێ پرنسیپی ئەخلاقی و پابەندبوونایە بە شەریعەتی ئیسلامی لە مامەڵە داراییەکانیاندا
لۆریتا ناپلیۆنی جیاوازییەکی کرد لە نێوان سیستمی ئابووری ڕؤژئاوا و سیستمی ئابووی ئیسلامی و گەیشتە ئەنجامی ئەوەی کە سیستمی دارایی ئیسلامی زەرەر و زیانەکانی سنووردارە
چونکە شەریعەتی ئیسلامی ڕێگە نادات بە قەرز کردنی دارایی لە بەرامبەر سوو (ڕیبا) و ڕێگە نادات بەشداری بانکە نا ئیسلامییەکان و کۆمپانیاکانی بیمە بکەن تەنها ڕێگە بە وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆ ئەدات ئەو پرۆژانەی کە مەترسی زەرەر و زیانی گەورەیان هەیە ڕێگە پێدراو نین ئیمە زۆر جار دوو کەسمان هەیە یان دوو لایەن شەراکەت ئەکەن و بەشدارئەبن بە یەکسانی بە هەڵگرتنی مەترسییەکانی ئەو شەراکەتە و ئەمەش بەتەواوەتی پێچەوانەی دارایی ڕؤژئاوایە لە سیستمی ئێمە موجازەفە بۆتە جۆرێك لە وەبەرهێنان و مامەڵەکان بەرزی و نزمی نرخەکان دیاری ئەکات و ئەمەش کت و مت ئێمەی گەیاندووە بەم قۆناغەی کە ئێستا تێیداین لەندەن سەنتەری ئابووری ئیسلامییە لە ئەوروپا لەوێ چەندین گروپی بانک هەن کە پابەندن بە شەریعەتی ئیسلامییەوە ئەوان بەشداری قومار ناکەن  و بەشداری ناکەن لە وەبەرهێنانی مەشروبدا یاخود بەربەڕەڵایەتی یان لە وەبەرهێنانی چەکەمەنی لە جیاتی قەرزی بانک، ئەوان ڕاستەوخۆ پرۆژەی هاوبەش ئەکەن کەرتی ئەم بانکانە لە جیهاندا  ساڵی ڕابردوودا تەنها بە ڕێژەی ٢٠٪ بەرزبۆتەوە دەزگای دارایی ئەوروپی کە خاوەندارێتییەکەی ئەگەرێتەوە بۆ ووڵاتی قەتەر سەر بەو کەرتەیە و بەڕێوەبەرەکانی تەنها موسڵمان نین هەموو شێوەکانی قۆڕخکردنەوە و زیادەڕۆیی لە مەترسییەکان و پەیاکردنی پارە لە ڕێی پارەوە (سوو، ڕێبا) ئەمانە هەمووی بە تووندی حەرامن لە ئیسلامدا سایمۆن پاولی باوەڕی بە خوا نیە بەڵام باوەڕێ بە سیستمی ئابووری شەریعەتی ئیسلامی هەیە قەرزکردن نییە بۆ کڕینی خانوو لە جیاتی ئەوە، بانکەکە خانووەکە ئەکڕێ و بەکرێی فرۆشتن ئەیاتەوە بە کڕیارەکە بەو شێوەیە هەردوو لا یەکسان ئەبن لە موجازەفەکان سەڕەڕای ئەوە، بانکەکە قازانجیش ئەکات قورئان بە زمانی زۆر ڕوون ئەدوێ
هەموو مامەڵە داراییەکان ئەبێ لەسەر بنەمای نرخی کڕێن و فرۆشتنی ڕاستی بێ بۆ نموونە، گەر خانوویەکت هەبێ و بتەوێ بیفرۆشی ئەمە شتێکی ئاساییە و ئەتوانی کۆمەکی دارایی بکەی بۆ مامەڵەی کڕین و فرۆشتنەکە بەڵام ئەوەی کە ڕێگەپێدراو نییە بکرێ ئەوەیە کە قەرز بەی بە کەسێ و تەنها لەبەر ئەوە باجی لێبسێنی پارەیەکی زۆر زەبەلاحیان دەستکەوت و جیهانیان خستە سەر ساجی عەلی ئەوانە فەرمانبەرەکانی بانکەکانی وەبەرهەمهێنانن لە نیویۆرك کە قەرەبووی زەبەلاحییان دەستەکەوتووە و بە سەرکەوتنی نا جائیزەوە کارەکانیان جێئەهێڵن
و کەس نایەوێ دان بە هەڵەی خۆیا بهێنێ بە سەیارەی بەرز و گران و بە خۆشحاڵییەوە بەرەوە بێ ئیشی ئەڕۆن هۆڵی بازاڕەکانی دراو و قەرزە مەترسیدارەکان ئەتوانرا ڕێگەیان لێبگیرێ هەر وەکو لۆریتا ناپلیۆنی باسی ئەکات هەر بەرووبوومێکی بانکە ئیسلامییەکان ئەبێ پشکنین بکرێ لە لایەن لیجنەی شەریعەتەوە بێ گوومان ئەوانە پسپۆری دارایی   پێش ئەوەش وپسپۆڕی کاروباری ئیسلامیین ئەتوانین بڵێین کە چاودێری ئەخلاقی هەیە بەسەر بەرووبومەکانەوە
بێ گوومان پێشێلکاری هەیە هۆمایون دار، ئەندامی چەندین لیجنەی شەریعەتی جیاوازە کۆمپانیاکەی بەناوی بی ئێم بی ئیسلامیك وەیە پشکنینی لێکچوونی هەموو مامەڵەیەکی ئابووری لەگەڵ شەریعەتی ئیسلامیدا و ئەمەش کارێکی ئاسان نییە لە جیهانی دارایی عەلمانی پرسە گرنگەکە ئەوەیە کە زۆر بە کەمی باسی لێوە ئەکرێ ڕؤڵە گرنگەکەی جیهانی ئابووری ئیسلامییە کە ئەتوانێ ببێتە پردێك بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە قووڵەی نێوان ئیسلام و ڕۆژئاوا و ڕەنگە ئەمە باشترین ڕێگە بێ بۆ نزیکبوونەوەی موسڵمانان و نا موسڵمانان هەروەها زانای ئیسلامی ڕەفیق عبد الله وایدائەنێ کە بانکەکان ئەتوانن هۆکاربن بۆ پێکەوەژیانی کلتوورە جیاوازەکان چونکە قەیرانەکە وا لە کلتوورەکان ئەکات کە نزیکببنەوە لە یەکتر.
لۆریتا ناپلیۆنی چی دەڵێ لەبارەی ئابووری ئیسلامی؟؟

زۆر شت هەیە کە ڕۆژئاوا لێی تێناگات بۆ نموونە، ڕۆڵی ئافرەت و پیاو، بەڵام پرنسیپە ئیسلامییە ئابوورییەکان گەیشت و دەرکەوت و ئەمەش لە دوکانەکانی فرۆشتنی کتێب لە لەندەن دەری ئەخات، ئەگەر سیستمی دارایی ئیسلامی بتوانێ یارمەتیمان بات و بانکە ئیسلامییەکان بتوانن ڕێگەمان نیشانبدەن بۆ سیستمێکی دارارایی نوێ
ئەبێ قوبووڵی بکەین و لە چی بترسین؟، بەڵام ئەمە کێشیەکە بە کت و متی زۆرێك لە سیاسەت و ئایدۆلۆجیا هەن لە جیهانی دارایی و ئابووری
گەر ئابووری ڕۆژهەڵات نەجووڵێ و ئەمەش لۆریتا ناپلیۆنی ترسی هەیە لەوه وەکو ئەڵێ: دەوڵەتە ئیسلامییەکان ئەبن بە دڵی هەموو جیهان بەم زووانە، سەرمایەداری کەللەڕە تووشی نەخۆشی کوشندە هاتووە و لەسەر قووت خەڵك ئەژی.

لۆریتا ناپلیۆنی خۆی چەندین ساڵ لەگەڵ بانکەکان و دام و دەزگا ئابوورییەکان کاری کردووە، بەڵام ئەو کاتە وەکو خۆی ئەڵێ باشتر بوو لە چاو ئیستا.

لە کتێبە نوێکەی بەناوی “یاساکانی عەولەمە”، وێنەیەکی تاریکی کێشاوە بۆ سەرکردە مافیا و خاوەنی بانکە بێ ئەخلاقەکان و سیاسەتمەداری بەرتیل خۆر، لای ئەو هەموو ئەمانە یەك خاڵ کۆیان ئەکاتەوە، ئەویش تەماع بۆ زیاتر و زیاتر.

ناپلیۆنی ئەڵێ کە ئابووری  ڕۆژهەڵات خۆی ناگرێ تا دە ساڵی تر قەیرانی مامەڵە بازرگانی ئەمریکی بەرزبوونی زۆری نرخی نەوت ئەمانە نیشانەی کۆتایی سیستمی ڕۆژئاو و ئەمریکایە بەم نزیکانە تەنها خەڵکێکی کەم ئەوە ئەزانن کە جێگرەوەیەکی تر هەیە بۆ سیستمی دارایی تاوەکو لە ژیاندا بمێنین ئەویش سیستمی دارایی ئیسلامییە کە سیمبولێکی ئەخلاقی تیا یه ئیمە لە دێر زەمانەوە لە دەستمان داوە، ئەوە ڕاستییە
بە تەنها سیستمی دارایی ئیسلامی لە جیهاندا کاریگەری قەیرانی مامەڵە بازرگانیە ئەمریکییەکانی لەسەر نەبووە ئەگر ڕووخاندن و لە ناوچوون ڕووبدات، بەتەنها ئەو سیستمە ئیسلامییە لە ژیاندا ئەمێنێتەوە هۆکارەکەشی ئەوەیە کە سیستمی دارایی ئەمریکی بەشداری نەکردووە لە مامەڵە نا یاسایی و نا ئەخلاقییەکان
و شەریعەتی ئیسلامی تەنانەت وەبەرهێنانی پارەی حەرام کردووە کە ڕیبا تیایە و پارە لە پارە درووست بکات (سوو)، ئیسلام پێشەنگێکی بەرزە.
لێرەشدا ئەبێ سیاسەتی ئابووری ڕۆژئاوا بە ئاگابێ بەڵام ئەمە ڕێگری ناکات بۆ لەدەستدانی گرنگی ڕۆژئاوا بانکە ئسلامییەکان هیچ نەبێ ڕزگاریان بوو لە قەیرانە ئابوورییە جیهانییەکە
و هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئەم دامودەزگایانا پابەندن بە یاساکانی قورئان بە واتایەکی تر، ئەوان تەنها وەبەرهێنان لە پرۆژەی ڕاستەقینە ئەکەن و وەبەرهێنان وەکو قومارکردن (بەرزی و نزمی دۆلار) بیری لێناکەنەوە، تاوەکو ئێستا بانکە ئیسلامییەکان تەنها لە لەندەن کار ئەکەن، بەڵام ئێستا فەڕەنسا گرنگی بەو دەزگا داراییە ئیسلامییانە ئەیات.

فەرموون سەیری ئەم ڕاپۆرتەی ئیزابێل لایانێ بکەن:
قەرزە ئیسلامییەکان ئاسانبوون لای فیلیپ
فیلیپ کە دە ساڵە لە ئابووری ڕؤژهەڵات کار ئەکات، ئێستا ئەیەوێ چانسی خۆی تاقیبکاتەوە لەگەڵ سیستمی دارایی ئیسلامی ئەم کەرتە ئیسلامییە بوژانەوەی ئابووری زۆر بەخۆیەوە ئەبینێ و بووژانەوە گەورەکە لەبەردەماندایە
کەرتی بانکە ئیسلامییەکان لە هەموو ناوچەکانی جیهان، پێنج سەد ملیار دۆلار ئەخاتە کارەوە
بەپێی یاساکانی قورئان  ئەبێ مرۆڤ پابەندبێ بە چەند پرینسیپێکی ئەخلاقی لە قورئاندا حەرام کراوه، بۆ نموونە ڕێگە نادرێ کە فایدە (سوو) وەربگیڕی چونکە ڕیبایە و ڕێگە نادات بە کار کردن لەگەڵ ئەو کۆمپانیایانەی کە لە بواری لەش فرۆشی  و بازرگانی چەکەمەنی کار ئەکەن ئەو وەبەرهێناناەشی کە مەترسی زۆری هەیە یان بەرزی و نزمی پارە ئەوانەش حەرامن لە خوێندنگەی بەڕێوەبردنی کارگێڕی لە شتراسبرگ، فیلیپ ئابووری ئیسلامی ئەخوێنێ خوێندنی ئەم بابەتە لە فەڕەنسا نوێیە و هەر وەکو چۆن لە جیهانی ئابووریدا باوە، چەند ئافرەتێکی کەمیشی لێیە و لە جیاتی ئەوە چەندین بەشداربووی ووڵاتانی دیکەی لێیە سیستمی ئابووری ئیسلامی سیستمێکی گشتگیرە و بە تەنها گرنگی بە موسڵمانان نایات و تەنها تایبەت نییە بە کەسانێکی دیاریکراوەو پێش هەموو شتێ ئەو سیستمە ئیسلامییە جیهانی کارکردن بەرەوە پابەندوون بە ئەخلاقەوە ئەبات لە وەبەرهەمهێنان
لە نیویۆرك و لەندەن ئێستا دیاردەی ئەو بانەک ئیسلامییانە دەرئەکەون و لە فەڕەنساش بەم زووانە دەرئەکەوێ چەندین کۆمپانیا ئەبن کە مامەڵەی ئاڵوگۆڕی دارایی ئەکەن کە چالاکییەکانی لەیەکچوو ئەبێ لەگەڵ یاساکانی شەریعەتی ئیسلامی ئەمەش بۆ بەرزبوونەی ئاستی ئەخلاقی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان فەڕەنسا بە هیوای سەد ملیار یۆرۆیە لە ووڵاتانی خەلیج کە زۆربەی ئەو پارەیە ئەچێت بۆ بەریتانیا کە لەوێ پێنج بانکی ئیسلامی لێیە.
بەڵام ئایا ئەمە قابیل بە گۆڕانە؟
فەڕەنسا گرنگی بەوە ئەیات کە ئەو پارە ئیسلامییە وەبەرهەمبهێنرێ لە ئابووری فەڕەنسا، ئەم پارێزەرە ڕینموویی پێشکەشی وەبەرهەمهێنەرەکان ئەکات لە ووڵاتی بەحرێن و قەتەر تاوەکو مۆڵەت وەربگرن لە پاریس دەمێکە وەبەرهەمهێنەرانی ئیمارات ئەیانەوێ موڵك بکڕن لە فەڕەنسا ئەوە لە ڕاستیدا تەنها لەسەر نوسسینگە و گواستنەوە و هۆتێەلەکان نەوەستاوە بەقەدەر ئەوەی کە لە سەر ئەو قازانجانە وەستاوە کە ئەبێ بەو ڕێگە بکرێن کە ڕێگەی پێدراوە حەرام کردنی بەراز و مەشروب ئەبێ ڕێزی لێبگیرێ و هەروەها قومار و ئەو مامەڵانەی کە ڕیبای تیای (سوو) ڕێگە پێنەدراون سەبارەت بە زۆر لە بانکەکانی ڕۆژئاوا و سەرمایەداران ئەمڕؤ ئابووری ئیسلامی بووە بە بەشێك لە ئابووری جیهانی و زۆر مایەی هاندانی ئاڵوگۆڕی سەرمایەدارانە ئەمەش نهێنی زۆر ڕوو تێکردنیەتی.
سەرچاوە

https://youtu.be/B9D_TUUo9Qc

https://youtu.be/VrzDSaVG34M