نوێ

2000px-Earth-cutaway-schematic-english.svg_

لەم بابەتەدا بە وردی باسی چینەکانی زەوی دەکەین سەرەڕای ئەوەی دابەشکردنی چینەکان لەسەر ئەساسێکی بنچینەیی هێشتان تەواو بنیات نەنراوە بەڵام بە گشتی لەسەر ئاستی تێكڕای “کاسیفیکەیشنەکان” چینەکانی زەوی دەکرێن بەو بەشانەی کە باسی دەکەین.
لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بدەین کە خوێنەر بۆ ئێستاو هەموو بابەتێکی زانستی تر دەبێت لەوە بگات کە دابەشکردنی شتەکان و ناونانیان للەسەر ئاستێکە کە گونجاو بێت لەگەڵ سیفەتی شتەکان و ئاسانیش بێت تێگەیشتن لێیان و سیستەمێکی زانستی لەو باشتر بەردەست نەبێت.
وە دەبێت تێبگەین کە توێژەران و زانایانی بوارە جیاجیاکان و بابەتی جیۆلۆجی (وەک نموونەیەک لەبەر خاتری باسەکە) لەبەر خاتری چاوی کاڵی مسوڵمانی دواکەوتوو ئامادەنین لەسەر ئەساسی قورئانەکەیان چینەکان دابەش بکەن بەڵام هەرچۆنێک بێت خۆنەویستانە گەشتوونەتە هەمان ئەنجام کە ئەویش حیکمەتێکە بۆخۆی.
وە دەبێت بزانین کەس بۆی نییە منەت بەسەر توێژەرانی نا مسوڵماندا بکات کە ئەوەی ئەو دۆزیویەتییەوە لە قورئانەکەی ئێمەدا هاتووە وە ناتوانین بڵێین دەبوو ڕێک وەک ئەوە لەقورئاندا هەیە تۆش کارەکانت کردبا، چونکە ئەوە کاری ئەو نییە ، بەڕاستی ئەم جۆرە باسانە ئەرکی موسوڵمانان خۆیانە کە توێژینەوە بکەن و پێی بگەن بەڵام هێندە دواکەوتوو نەزانین مەجبورین تەنها لە پشت قورئانەکەی خوای گەورەوە خۆمان بشارینەوەو خۆمان هیچمان بە هیچ نییە، ئەمە لەکاتێکدا مسوڵمانانی ڕابردوو دامەزرێنەری زانست و داهێنان بوون، حەیف هەزار حەیف بۆ ئێمە …..
خوای گەورە لە قورئاندا دەفەرموێت:
(اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا)الطلاق-١٢
خوای گەورە ئاماژە بەوەدەدات کە زەویش وەک ئاسمان کراوە بە ٧ ئاستی و چینی جیاواز کە لێرەدا با بەشێوەیەکی زانستی و بەتەواوی بەڵگەی زانستی حاشا هەڵنەگر چینەکانی زەوی توێکاری بکەین یەک بۆ سەلماندنی ئیعجازێک بۆ بەهێزکردنی ئیمانی خۆمان نەک وەک منەت، وە دووش وەک سەرچاوەیەک بۆ بەهێزکردنی ئاستی زانیاریمان لەسەر باسەکە:

یەکەم: چینەکانی زەوی بە بە شێوەیەکی سەرەکی دابەشدەکرێن بۆ ٤ چین کە ئەوانیش:

١- Crust-توێکڵ (چینی هەرە سەرووی زەوییە کە وەک فەڕشێک بەسەر چینە گەرمەکاندا ڕاخراوە) پێکهاتەکەی ڕەقە

٢- Mantle-پۆشەر (چینی هەرە ئەستورە لە نێوان توێکڵ و کرۆکی دەرەوە) پێکهاتەی بەشی سەرووی رەقەو بەشێ خوارووی شلە یاخود نیمچە ڕەقە، گەرمە.

٣- Outer Core – کرۆکی دەرەکی ، زۆر گەرمە وە پێکهاتەکەی شلە.

٤- Inner Core – کرۆکی ناوەکی، زۆر زۆر گەرمە وە پێکهاتەکەی ڕەقە چونکە مادە پێکهێنەرەکانی زیاتر ئاسنن .(کە ئاسن لەناو جەرگی هیچ هەسارەیەکدا دروستنابێت بەڵکو دەبێت وەک نەیزەکێکی زۆر گەورە گەشتبێتە زەوی و هێندە بەهێز بە زەویدا دابێت کە چووبێتە ناوەڕاستی زەوی، لەبەر ئەوەی ئاسن توخمێکی قورسەو ئەم توخمانە تەنها لە تەقینەوەی ئەستێرە گەورەکانەوە دروست دەبن و بەهیچ شێوەیەک لەسەر یاخود لەناو هەسارەکان دروست نابن)

Earths-layers

دووەم: وە لەسەر ئەساسێکی وردتر دەکرێن بە ٥ چین:

١- Crust-توێکڵ

٢- Upper Mantle-پۆشەری سەروو (چینی هەرە ئەستورە لە نێوان توێکڵ و کرۆکی دەرەوە) پێکهاتەی بەشی سەرووی رەقەو بەشێ خوارووی شلە یاخود نیمچە ڕەقە، گەرمە.

٣- Lower Mantle – پۆشەری خواروو ، پێکهاتەکەی نیمچە ڕەقە.

٤- Outer Core – کرۆکی دەرەکی

٥- Inner Core – کرۆکی ناوەکی

Earth_layers

سێیەم: وە لەسەر وردترین ئاست دابەشدەکرێت بۆ ٧ چین کە Upper mantle دابەشدەبێت بۆ ٢ چینی تری زۆر جیاواز کە یەکێکیان ڕەقەو ئەوی تریان شل وە لە نێوان چینی Upper mantle و Lower Mantle چینێکی زۆر ئاشکرا دەبینێت کە پێکهاتەو سیفەتی لە هەردوو چین جیاوازترە:

١- Crust-توێکڵ

٢- Lower Lithosphere Or Upper most Solid Mantle – بەشی خواروی توێکڵی زەوی یاخود بەشی ڕەقی سەرەوەی پۆشەر .

٣- Asthenosphere -پۆشەری سەروو، بەشی تواوەی گڕکانی ناو (Upper Mantle)ە لەخوار بەشە ڕەقەکەی Upper Mantle ەوەیە.

٤- Transition Zone – ناوچەی گواستنەوە (ئەم چینە سیفەتگەلێکی زۆر تایبەتی هەیە تەنانەت بڕێکی زۆر ئاوی تیدایە هەرچەندە چینی سەر و وە چینی خواروشی زۆرگەرمو گڕکاناوین)

٥- Lower Mantle or Mesosphere – پۆشەری خواروو

٦- Outer Core – کرۆکی دەرەکی

٧- Inner Core – کرۆکی ناوەکی

1.15

سەرچاوە پشت پێبەستراوەکان:

Essentials of Geology 11th ed.  – F. Lutgens, et al., (Pearson, 2012) BBS

http://nationalgeographic.org/encyclopedia/mantle/

https://www.researchgate.net/publication/225685132_Phase_transition_zone_width_implications_for_convection_structure

http://www.nature.com/nature/journal/v425/n6953/fig_tab/nature01918_ft.html

http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/natural_hazards/tectonic_plates_rev1.shtml

http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6846/full/412501a0.html

 

وەک لەسەرەودا بە ئاشکرا دیارە کە چینەکانی زەوی ٧ چینن کە خودای گەورە لە قورئاندا ئاماژەی پێدەدات و دەفەرموێت:
{ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ وَمِنَ ٱلۡأَرۡضِ مِثۡلَهُنَّۖ يَتَنَزَّلُ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنَهُنَّ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عِلۡمَۢا } (الطلاق-١٢)
زانستی خوا ده‌وره‌ی ئێوه‌ی داوه‌: {الله الذى خلق سبع سموات} هه‌رخوا خۆیه‌تی حه‌وت ئاسمانه‌كانی فه‌راهه‌م هێنا {ومن الأرض مثلهن} و له‌ زه‌ویش وه‌ك ئه‌وانی دروستكرد، واته‌: زه‌ویش وه‌ك ئاسمانه‌كان حه‌وت چینه‌!

لەکۆتاییدا تەنها دەتوانین بڵێین پاکو بێگەردی هەر بۆ ئەوزاتەیە کە خۆی ئەم زەوی ئاسمانەی لەسەری دەژین دروست کردووەو هەرخۆشی باش شارەزای پێکهاتەو ئەندازەی کارکردنێتی.